Onmachtig bij de fallische dokter

Maxime Verhagen, Rijkman Groenink, koningin Beatrix, Nina Brink, Jolande Sap en Nout Wellink mogen in horizontale houding plaatsnemen op de sofa. Bekijk ze goed. Besnuffel ze aan alle kanten. Probeer met je vragen door te dringen in hun onderbewuste. Wie is de narcistische leider, wie de sensitief-narcistische, de achterdochtige, de dwangmatige, de afwezige en de goede leider? Vooral die laatste is nog niet eenvoudig te herkennen. Psychoanalyticus Thijs de Wolf definieert de goede leider in zijn bijdrage aan de bundel Leiderschap en psychoanalyse als volgt: 'Hij organiseert en definieert de setting en de verschillende (sub)systemen. Hij organiseert adequate holding door wat op hem wordt geprojecteerd te herkennen als projecties.'


Er zijn tijden geweest dat 'leiderschap' behalve onhip ook verdacht was. 'Arbeiderszelfbestuur' was toen wel een fijne term. Dat tijdperk is voorbij. Leiderschap is terug van weggeweest, in ieder geval als woord. In het contemporaine Nederland valt het zo vaak dat Bas Heijne het al het 'L-woord' doopte. Aan de lopende band verschijnen boekjes over leiderschap met titels als Heeft iemand de overhead gezien?, Intensieve menshouderij en Wie orde zaait zal chaos oogsten. Richard Branson beveelt leidinggevenden De Branson-Way aan, Donald Trump pleit voor meer Donald Trump in Denk Groot.


Het L-woord uitspreken is eenvoudiger dan het gestalte geven. 'Het probleem is dat de doorgeschoten individualisering (...) haaks staat op de roep naar meer leiderschap', diagnosticeert psychiater Jos Dirkx in Leiderschap en psychoanalyse. Als er in een branche de afgelopen eeuw veel over leiderschap is nagedacht, dan deze. Reden voor het Genootschap van Psychoanalytici hun 26ste Utrechtse congres aan leiderschap te wijden, en de bijdragen te bundelen.


Nederland mag naar de sofa. Een paar sessies volstaan natuurlijk niet om dit land er weer bovenop te helpen. Er zijn wel mooie inzichten. Thijs de Wolf doopte zijn essay 'There is no such thing as a leader', in een variatie op Winnicotts There is no such thing as a baby. Zoals een moeder alleen bestaat in relatie met haar baby, zo is de leider er alleen in wederkerigheid met degenen aan wie hij leiding geeft. 'De organisatie vormt de leider en laat de leider zijn wie hij is.'


Of vrouwelijk leiderschap Nederland er weer bovenop kan helpen, is een mooie vraag. Het interessantste essay in deze bundel is wel van de hand van een vrouw, van psychoanalytica Ariëtte van Reekum. Al in haar eerste baan ondervond zij dat de mannen aan wie zij medicijnen voorschreef zich 'onmachtig' voelden ten overstaan van de 'fallische dokter'. Vrouwen die leiding geven worden op hun beurt geplaagd door de angst voor afkeuring, vergelding en het verlies van banden met ondergeschikten.


In haar conclusie raadt Van Reekum vrouwen het spierballenmodel Thatcher-Nina Brink-Rita Verdonk af. 'Je ziet soms vrouwen die een fallisch-narcistische, seksueel getinte houding aannemen, als schild zich klein te weten in een masculiene wereld: de ijzeren Super Barbie. Vrouwelijk leiderschap kan zich beter richten op coachend leiderschap.' Fallische kerels, doe er uw voordeel mee.


Jos Dirkx en Willem Heuves (red.): Leiderschap en psychoanalyse.


Boom; € 16,95


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.