Online slavernijregister 'brengt slaven weer tot leven'

Tot in het kleinste detail werden de gegevens van slaven in Suriname vastgelegd. Dankzij crowdfunding worden die lijsten nu gedigitaliseerd.

Slaven en een slavenhouder op weg naar een plantage in Suriname.Beeld HH

'Een boekhouding van mensen.' Zo noemt historicus Coen van Galen (Radboud Universiteit Nijmegen) de Surinaamse slavernijregisters. Het is de enige archiefbron van bijna alle slaven in Suriname: grofweg tachtigduizend namen zijn vastgelegd in ruim veertig dikke boeken. De registers bevinden zich in het Nationaal Archief Suriname en zijn moeilijk toegankelijk voor publiek. Daarin willen wetenschappers Coen van Galen van de Radboud Universiteit in Nijmegen (45) en Maurits Hassankhan (69) van de Anton de Kom Universiteit van Suriname verandering brengen. Eind januari zijn zij een crowdfundingactie gestart om de registers te digitaliseren: 'Help mee, maak de Surinaamse slavernijregisters openbaar!'

18 april is de campagne afgerond. Het streven is ruimschoots behaald: Van Galen en Hassankhan hebben 28 duizend euro ingezameld en 539 vrijwilligers hebben zich gemeld. Dit wordt aangevuld met 55 duizend euro van instanties, zoals het Prins Bernhard Cultuurfonds. Met dit geld wordt de informatie gedigitaliseerd. Van Galen: 'In mei worden foto's gemaakt van alle pagina's, en die worden geüpload naar de website velehanden.nl. Vervolgens wordt hier door de vrijwilligers een database met zoekfunctie van gebouwd.' Op 1 juli 2018 - Keti Koti, de dag dat de afschaffing van de slavernij wordt gevierd - moet de database toegankelijk zijn voor iedereen.

Anderhalf jaar geleden kwam Van Galen in aanraking met de registers. 'Historici verbaasden zich al jaren over het feit dat zo'n bijzondere bron nooit was gedigitaliseerd. Hassankhan en ik namen het heft in handen.' De boeken geven een compleet overzicht van alle slaafgemaakten en slavenhouders tussen 1830 en 1863, het jaar dat de slavernij werd afgeschaft. Een belangrijke bron voor de wetenschap, omdat personen gedurende een periode kunnen worden gevolgd.

Van Galen: 'Met precisie werden alle details vastgelegd: hoe mensen heetten, wanneer en waar ze waren geboren, of ze lepra hadden, wanneer ze waren gekocht, of ze zijn vrijgekomen en wie hun moeder was. Wie de vader was, werd nooit genoteerd. In Britse kolonies werden ook lijsten bijgehouden, maar nooit zo nauwkeurig als deze. Hierdoor krijgen we een steeds duidelijker beeld van een moeilijke periode uit onze geschiedenis.'

'De registers hebben een maatschappelijke functie, want ze brengen discussie teweeg', zegt Van Galen. 'Witte mensen reageerden vaak op het project met de vraag: waarom moeten we het slavernijverleden weer oprakelen? Terwijl mensen van kleur zich afvroegen waarom het publiek dit project moest financieren, en niet de overheid.' De informatie is ook interessant voor Surinamers of Nederlanders met een Surinaamse achtergrond. Van Galen: 'Zij kunnen ontdekken of er in hun familie slaven of slavenhouders waren.' Zoals Margaretha Vlijter op de crowdfundingsite meldt: 'Om te weten wie ik nu ben, moet ik eerst weten waar ik vandaan kom.'

De documentaire Amsterdam, sporen van suiker is 1/7 om 20.20 te zien op NPO3.


Oud-journaallezer Noraly Beyer

'In slavernij is een mens gelijk aan een werktuig of een dier', aldus voormalig NOS-journaalpresentator Noraly Beyer (70). 'Je bent niet meer dan de naam die een westerling je heeft gegeven. Ik kan me moeilijk voorstellen dat mijn stammoeder Jeanette ook zo heette in Afrika.'

Met documentairemaker Ida Does heeft Beyer haar familiegeschiedenis uitgeplozen, voor de film Amsterdam, sporen van suiker. Op basis van een mager houvast begonnen ze te zoeken: 'De naam Van Emden circuleerde in mijn familie, zonder dat iemand echt wist wie het was. Door de Surinaamse slavernijregisters kwam ik erachter dat Egbert van Emden een slavenhouder was, bij wie mijn familie generaties lang in dienst is geweest. Mijn grootvader was de zoon van een van zijn laatste slavinnen.'

Beyer vond het graf van haar overgrootmoeder. Beyer: 'Ik keek naar een grafsteen met mijn achternaam. Hoe kon het dat ik niks over deze vrouw wist? Ik probeer deze verhalen door te geven aan mijn kinderen. De digitalisering van de registers is hierbij welkom.' Beyer vindt het belangrijk dat kennis over het slavernijverleden wordt gegenereerd. 'De hedendaagse verhoudingen tussen wit en zwart vloeien hieruit voort. Als je mensen driehonderd jaar kleineert en afstraft, stopt dit niet van de ene op de andere dag.'

'In slavernij is een mens gelijk aan een werktuig of een dier. Je bent niet meer dan de naam die een westerling je heeft gegeven.'Beeld ANP Kippa

Genealoog Ank de Vogel-Muntslag

'Mijn betovergrootvader Carl Küstner is de zoon van een plantagedirecteur en een slavin', zegt genealoog Ank de Vogel-Muntslag (53). Tientallen jaren heeft ze haar stamboom onderzocht, met behulp van online-databases en het Surinaamse slavernijregister. 'Carl is zelf ook met een voormalige slavin getrouwd, Venus. Zij is het kind van een vrije vader en een tot slaafgemaakte moeder. Omdat in de slavernij alleen naar de moeder werd gekeken, was Venus ook automatisch slavin. Haar vader heeft haar vrijgekocht. Zelfs toen was ze volgens de wet niet écht vrij, maar de slaaf van haar vader. Slaven werden immers niet gezien als mensen, maar als inboedel.'

Zoals het verhaal van De Vogel-Muntslag zijn er velen. 'De slaven vormen een groep mensen over wie niet veel bekend is. Met dit register komen ze weer tot leven.'

Gedurende haar onderzoek heeft De Vogel-Muntslag tot haar verbazing meer begrip gekregen voor slavernij: 'Naarmate ik me er meer in ging verdiepen, kwam ik erachter dat het een heel economisch systeem was voor de elite, vastgelegd in honderden wetten. Het was de norm: sommige slaven hadden zelf ook slaven. Nederland was een van de laatste landen waar slavernij werd afgeschaft, in 1863.'

'De slaven vormen een groep mensen over wie niet veel bekend is. Met dit register komen ze weer tot leven.'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden