Ongrijpbare gevaren

Als kind kon ze vaak moeilijk slapen. Bij elk onbekend geluid was ze bang voor dieven die door het huis dwaalden....

Dus als je wat hoort, kunnen het geen dieven zijn.’ Het stelde het meisje gerust. Voor al die geluiden hoefde ze niet meer bang te zijn. Maar eigenlijk is het een onheilspellende geruststelling. Het betekent namelijk dat er ook inbrekers in aantocht kunnen zijn als het stil is! Hoe kun je dan nog rustig slapen?

Tegenwoordig zijn we allemaal als dat meisje. Juist wat je niet ziet, niet hoort, niet ruikt, niet proeft en niet kunt voelen, is gevaarlijk. Denk maar aan radioactieve straling. En ook een verhoogde concentratie van CO2 in de lucht kunnen we niet met het blote oog waarnemen.

Volgens de Duitse socioloog Ulrich Beck is dat een van de kenmerken van wat hij de risicomaatschappij noemt. We kunnen niet meer vertrouwen op onze zintuigen. We moeten vertrouwen op het oordeel van experts. Want zelfs als we zien dat de krokussen steeds vroeger bloeien, zijn we voor de interpretatie van die waarneming afhankelijk van deskundigen. Al Gore moet ons vertellen wat de vroege bloei van de krokus te maken heeft met smeltende ijskappen.

Deze afhankelijkheid maakt mensen wantrouwig. Vooral als de experts elkaar tegenspreken. ‘Hoe weet ik dat ik niet word voorgelogen?’ Het gevolg is dat mensen voor ongrijpbare gevaren veel banger zijn dan voor tastbare bedreigingen. Ze willen voor geen goud in de buurt van een kerncentrale wonen, maar storten zich wel elke dag onbekommerd in het verkeer. De geruststelling van de expert (‘de kans om te sterven in een verkeersongeluk is een veelvoud van de kans om te sterven door een ongeluk in een kerncentrale’) zal ze worst wezen. ‘Ze kunnen me nog meer vertellen.’ Volgens Beck schuilt het grootste gevaar van de risicomaatschappij nog niet eens in de gevaren zelf, maar in deze vertrouwenscrisis. Wantrouwen legt het sociale verkeer stil.

Het idee dat er gevaren zijn waar je geen vat op hebt, is des te irritanter omdat we in een tijd leven waarin ons wordt voorgehouden dat je je lot in eigen hand hebt. Als je gezond eet, vermindert dat de kans op hart- en vaatziekten.

Als je rookt, roep je de kanker over jezelf af. Voorspoed is je eigen verdienste en ellende je eigen schuld. Afhankelijk zijn van anderen is in zo’n cultuur een zwaktebod. De spanning tussen de mondiale bedreiging en de beperkte eigen invloedssfeer kan gemakkelijk cynisme oproepen. ‘Wat zal ik me druk maken als ik er toch niks aan kan doen.’

Het kan ook leiden tot praktisch idealisme. ‘Doe wat in je macht ligt om de opwarming van de aarde tegen te gaan.’ Je kunt bijvoorbeeld de CO2-uitstoot van je vliegreis compenseren. Je betaalt wat extra voor de aanplant van bomen.

Het praktische idealisme spreekt de individualist aan: ‘Jij kunt een verschil maken.’ Voor het gemak wordt vergeten hoe afhankelijk ook de individualist is van anderen. Want je kunt wel extra euro’s betalen om je CO2-uitstoot te compenseren, maar wie garandeert dat het milieu daar daadwerkelijk baat bij heeft? Afgelopen zaterdag onthulde de Volkskrant dat met het geld voor de compensatie van de CO2 soms helemaal geen extra bomen worden geplant.

Ook veel energiebesparingsprojecten klinken mooier dan ze zijn. De Klimaat Neutraal Groep geeft hotels op Jamaica een bonus als ze spaarlampen kopen. Ook Holiday Inn profiteert van deze subsidie. Maar, zo schrijft Jeroen Trommelen, ‘spaarlampen waren altijd al een rendabele investering’. Wat is de extra opbrengst voor het klimaat? Het zijn schimmige oplossingen voor ongrijpbare gevaren.

De vertrouwenscrisis waarover Beck schrijft, treft niet alleen de autoriteiten die beweren dat kernenergie best veilig is of dat de opwarming van de aarde heel gevaarlijk is en dus offers van ons vraagt. Het betreft ook de idealisten die ons voorhouden dat wij er met een kleine daad iets aan kunnen doen. Zoals we niet met het blote oog kunnen zien dat de aarde opwarmt, kunnen we ook niet ruiken wat onze extra euro’s CO2-compensatie opleveren. Paranoia ligt op de loer en dan steekt niemand nog zijn poot uit voor een betere wereld.

Om het vertrouwen te herwinnen, moeten we het ongrijpbare en het schimmige in kaart proberen te brengen. In een risicomaatschappij is transparantie uitermate lastig én essentieel. Er is geen weg terug. We zijn als het meisje in het donker. We moeten leren kijken in het duister, leren luisteren naar de stilte en het luchtledige leren proeven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden