Ongrijpbaar als kringen in een waterplas De smoezelige schilderijtjes van Luc Tuymans

In de schilderijen van Luc Tuymans (37) borrelen de herinneringen op. Hij schildert vaak kale, schrale dingen en wazige beelden, alsof een gordijn is geschoven tussen doek en toeschouwer....

ALLES IS uitgewist, of bijna alles. De herinneringen zijn vaag en schemerig. De kleuren zijn stoffig, slonzig, vaal en grijs. Het beeld is weg.

In de smoezelige schilderijtjes van Luc Tuymans (37), stuntelig en weerbarstig getekende tableautjes die zelden de omvang van een blokje postzegels overschrijden, is alle virtuositeit opzettelijk achterwege gelaten. Het zijn haast uitvergrotingen van schetsjes, harkerig geschilderd met dunne verven. Soms hangen er drie of vier bij elkaar, schimmige scènes uit een story board, geschilderd op los doek dat pas na het schilderen rond een krakkemikkig spieraam wordt getrokken.

Blow up, Tuymans' expositie in de Tilburgse Stichting De Pont, toont een van de obsessies van de schilder: de film. Zijn ervaringen met cinema (hij maakte filmpjes en had plannen voor een langspeelfilm) waren van doorslaggevend belang. 'Het heeft de basis gelegd voor een andere manier van kijken', zegt Tuymans. 'De montage, de beweging van het beeld, de close-up, dat is allemaal extreem belangrijk voor mijn werk.' Een schilderij als Antichambre, een tweemaal in bruine en blauwe lijnen weergegeven ruimte met een reusachtige kroonluchter, is ontleend aan het story board van zijn onvoltooide speelfilm. Het zijn twee momenten uit een filmopname.

In Tuymans' werk speelt cinema een pertinente rol. 'Voor een schilder als Gerhard Richter is de fotografie extreem belangrijk', zegt hij zelf. 'Voor mij is dat de film.' In de expositiecatalogus schrijft Dominic van den Boogerd over Mes in het water, de eerste film van Roman Polanski, een van de favoriete films van Tuymans. Het drama van de film, een geritualiseerd relaas van 'vernedering, dominantie en kadaverdiscipline', voltrekt zich - zoals op de schilderijen van Tuymans - grotendeels onderhuids. De camera registreert. Soms krijg je een uitvergroot detail te zien, een close-up: een knipmes, een kamerjas, een pan met kokend water, zulke schrale, onbeduidende en kale dingen.

Die vergelijking tussen Tuymans' werk, cool en afstandelijk geschilderd, en Mes in het water ontlokt bij Van den Boogerd de typering dat 'Tuymans de Polanski is van de hedendaagse schilderkunst'. Het is een beetje ongelukkig uitgedrukt, al is er ontegenzeglijk verwantschap. Veel van Tuymans' schilderijen vertonen zo'n zelfde verwantschap met het werk van Léon Spilliaert, Gerhard Richter, Edward Hopper, René Daniels en zelfs Giorgio Morandi. Zijn taferelen zijn gehuld in een unheimliche schemering. Het onderwerp vervaagt. Het verdwijnt onder een sluier van lichte okers en grijsblauw.

Zo werkt ook het geheugen. Het vergeet. Herinneringen vervagen. In de schilderijen van Tuymans borrelen die herinneringen weer op, even ongrijpbaar als kringen in een waterplas. Het beeld is weliswaar wazig, alsof er een gordijn is geschoven tussen het doek en de toeschouwer, maar toch ontwaar je na lang kijken nog een of ander onduidelijk spoor: een arm, benen, een plein, een prent met ganzen, een interieur.

De beelden, Tuymans' herinneringen die aan het schilderen voorafgaan, zijn niet allemaal persoonlijk. De kinderkamer van Silent Music, uit de collectie van het Amsterdamse Stedelijk Museum, is misschien zijn kamer of wellicht ook niet. De meeste beelden zijn onmiskenbare uitingen van het collectieve geheugen. Lamp is een schilderij naar aanleiding van een in een Duits concentratiekamp van de huid van een gevangene gemaakte lampekap; zijn serie 'diagnostische blik' schilderde hij naar foto's uit een medisch handboek. Want nieuwe beelden zijn er niet, meent Tuymans, het zijn als het ware parafraseringen of variaties, of fragmenten van zich toegeëigende beelden.

De schilderijtjes hangen in het 'werkhuis' De Pont op grote witte wanden. Het oogverblindende wit bemoeilijkt het kijken. Alles trilt. De schrale sporen van een of ander geschilderd tafereel worden door zo overvloedig veel wit aan het oog onttrokken.

Silent Music is een in roze en lichtblauwe 'babykleuren' gesaust doek. Het toont een cleane kinderkamer of een ziekenhuiskamer. Tuymans laat ons in het ongewisse. Alle sporen zijn verdwenen, geen knuffels, geen vrolijke prenten, nergens een menselijk spoor. Het is een kaal tafereel, een met een diagnostische blik weergegeven kamer.

Een van Tuymans' series, Der diagnostische Blick, waarvan in Tilburg een paar schilderijen zijn te zien, zijn portretten van kankerpatiënten of fragmenten van hun lichamen. Het zijn stramme en door ziekte getekende gezichten. The Body in Pieces, zoals de titel luidt van een lezing van Linda Nochlin over 'het fragment als metafoor van de moderniteit', toont waar het Tuymans om gaat: elk beeld is incompleet, zoals ook elke herinnering onvolledig is. 'Wij maken niet langer aanspraak op volledigheid.'

Opgewekte materieschilderkunst à la Karel Appel is 'finito'. Er lag een optimisme, een positivisme aan ten grondslag dat niet meer bestaat. 'Momenteel moet men zoveel voorstellingen tegelijk verwerken', zegt Tuymans in een gesprek met Metropolis M. 'Je ziet zoveel beelden, bijna simultaan, die je nooit echt beleven kan. We zijn nu eenmaal een generatie die is opgegroeid met televisie. We hebben veel gezien en niets beleefd.'

Tuymans' werk is betrokken en afzijdig tegelijk, hardvochtig maar ook teder, provocatief en toch elegant. Met die woorden werft de Stichting De Pont toeschouwers. De omschrijving is terecht: het is nuchter geschilderd. Tuymans registreert, zoals de camera van Pasolini, 'de stilte van een geweld dat niet wordt uitgesproken'. Beangstigend is het portret van een kinderkopje (een pop?), Silence, of het onthoofde lijf van een meisje, Body, of Gaskamer, een dodenkamer in Auschwitz.

De schilderijen lijken soms ouder dan ze zijn. Het canvas is slordig rond het spieraam getrokken. Het doek is met enkele spijkers aan het hout vastgemaakt. Het is een onvolkomen en misschien wel geblesseerd schilderij. Tuymans projecteert letterlijk het beeld dat hij in gedachten had op het doek, op een stuk linnen dat als een witzilveren projectiescherm aan de wand hangt. Tijdens het schilderen zoekt hij het formaat; het beeld bepaalt de grootte van het schilderij, niet andersom.

Tuymans zoekt bewust naar zo'n verval. Afgebladderde verfspatten en craquelures koesteren nu eenmaal een diep en buitengewoon interessant geheim: het - bij Tuymans al dan niet fictieve - verleden van het schilderij.

Zijn doeken zijn geen taferelen die met aplomb zijn geschilderd. Het zijn geen historiestukken, doeken van groot formaat vol morsige verf met duidelijke taferelen of metaforen zoals bij Anselm Kiefer, maar fragmenten, 'klein van stuk'. Ulrich Loock van de Kunsthalle Bern spreekt (naar aanleiding van Tuymans' schilderkunst en werk van zijn landgenoot Raoul De Keyser) over de 'Ortlosigkeit der Malerei'. De schilderkunst moet, anders dan vroeger, weer telkens opnieuw haar plaats bepalen. Die Ortlosigkeit weerspiegelt haar verlies aan maatschappelijke betekenis.

Tuymans' schilderijen tonen, zegt Loock, 'das notwendige Versagen der Bilder', het tekortschieten en het falen van het beeld. De schilder probeert iets uit te wissen. De uitgeveegde herinnering laat echter sporen na, vage fragmenten die de herkenning als het ware op grote afstand houden. Op één van zijn eerste werken schilderde Tuymans: 'Die Zeit arbeitet endgültig für uns.' De tijd is een groot schilder. De verf van veel van Tuymans' schilderijen bladdert soms langzaam van de doeken. Het weerspiegelt de vergankelijkheid. Zijn vierdelige Die Zeit toont het afbrokkelen van de herinneringen. Het verhaal, etappe na etappe, is in de vier omfloerste taferelen (een verlaten plein met barakken, lege schappen in een winkel, spinazietabletten, een portret van Jozef Heydrich) nauwelijks of zelfs nooit meer te achterhalen.

Er is tijd overheen gegaan. Het geheugen heeft iets uitgewist.

Blow up, Luc Tuymans. Tot en met 14 januari in Stichting De Pont in Tilburg. Catalogus: ¿ 30,-.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden