Ongewild Ruttes held

Premier Rutte zei er begrip voor te hebben als burgers inbrekers met 'een ferme tik' het huis uitjagen. Niet alle slachtoffers die zich tegen hun overvaller verweerden, kunnen dit soort spierballentaal waarderen. 'Mijn gedrag verdient geen navolging.'

Het was een paar dagen voor Kerstmis toen drie zwarte pieten het huis van Henk van Dijk (77) binnenslopen. 'Ik noem het maar zwarte pieten, want ze waren helemaal in het zwart gekleed: zwarte bivakmutsen, zwarte sjaals, zwarte handschoenen. Ik zag alleen hun bruine oogjes.'


Maar deze zwarte pieten hadden geen strooigoed bij zich. Dat moet de monteur zijn, dacht Van Dijk nog toen hij het geschuifel in de woonkamer hoorde. De kachel was net stuk gegaan, het kwik wees min drie. 'Ik was bezig met de kerstboom', zegt Van Dijk, onder het gekwetter van zijn valkparkiet. 'Ik hoor geluid, ik draai me om, en daar stonden ze. 'Geld, geld!', riepen ze.'


Van Dijk grijnst kuilen in zijn wangen. De Zwollenaar is een van die zeldzame loten aan de menselijke stam die door niets of niemand van hun stuk te brengen lijken. Als op een dag niet drie inbrekers, maar Magere Hein in zijn woonkamer staat, zal hij hem nog met een list de deur uit proberen te werken.


Zijn vrouw Sjoukje (75) was net naar de apotheek toen de drie inbrekers haar man belaagden. 'Hij maakt zich er allemaal veel minder druk om', zegt ze met raspende stem. 'Maar ik weet niet wat er was gebeurd als ík erbij was geweest. Later denk je wel: je had binnen kunnen komen en hij lag daar met een mes in z'n buik.'


Henk: 'Als ze een blaffertje bij zich hadden gehad, dan had ik minder kans gehad. Maar toen ik hun messie zag, dacht ik: als ik op armlengte blijf, heb ik een kans. Ik legde m'n hand op de schouder van een van die inbrekers en zeg 'Jongen, je bent te laat, het is al Sinterklaas geweest'. Ze keken me stomverbaasd aan, ze hadden verwacht dat ik allang met de handen in de lucht zou staan.'


Van Dijk staat op, loopt de gang in en doet voor hoe een hoogbejaarde man drie vitale inbrekers kon verschalken. 'Ik zei: 'Ik zal even wat ophalen boven'. Van Dijk maakt een schijnmanoeuvre naar links, alsof hij de trap opgaat, gooit er dan een schaarbeweging naar rechts uit en grijpt de ijzeren staaf die in de hoek bij de voordeur staat. Normaal opent hij er de duiventil mee.


'Binnen twee, drie minuten had ik ze de deur uitgeslagen', zegt Van Dijk, met de staaf in zijn hand. 'Ik ben na afloop nog naar boven gerend, ik dacht verdomme, nummer vier kan wel boven zitten. Daarna ben ik achter ze aan gerend, maar die waren natuurlijk allang gevlogen.'


Branie

Het waren mensen als Henk van Dijk die premier Rutte in gedachten had toen hij bij de presentatie van het regeerakkoord zei: 'Als u een ferme tik uitdeelt aan een inbreker, slaan we de inbreker in de boeien en niet u'. In de maanden na Ruttes woorden deelden enkele tientallen slachtoffers inderdaad een tik of trap uit aan hun overvallers. Zij zijn de culthelden van Rutteland. De 35-jarige fietster uit Hoofddorp bijvoorbeeld, die haar met een mes gewapende belager met een paar schoppen de baas was. Of Dolf Sorée (58) uit Beek-Ubbergen, die de twee overvallers die het huis van zijn 88-jarige moeder dachten te kunnen leegroven met een karatetrap op de vlucht joeg.


Maar niet alle helden hadden evenveel waardering voor Ruttes uitspraak. Laat staan voor de branie van partijgenoten Ivo Opstelten ('Als bij mij wordt ingebroken, dan ga ik mijn bed uit en achter de boef aan') en de Zaltbommelse burgemeester Albert van den Bosch. 'Sla ze maar verrot', zei Van den Bosch in november, nadat de eigenaar van een plaatselijke Blokker met gevaar voor eigen leven een overval had verijdeld. De burgemeester pochte dat hij thuis zijn hockeystick op een strategische plek had klaarstaan voor het geval er een keer een inbreker op visite zou komen.


'Die uitspraak van Rutte, daar ben ik het niet zo mee eens', zegt Dolf Sorée. 'Mijn gedrag verdient geen navolging. Ik deed het alleen om mijn moeder te beschermen. Als het alleen maar om geld of goederen had gegaan, had ik het niet gedaan. Ik heb gewoon geluk gehad, voor hetzelfde geld had ik een hersenbeschadiging opgelopen.'


'De spierballentaal van de overheid is gevaarlijk', zegt ook advocaat Bob Kaarls. 'Je loopt het gevaar dat mensen met buitenproportioneel geweld terugslaan tegenover inbrekers. Ik noem maar iets: een minderjarige jongen steelt een mars en om het af te leren wordt ie vervolgens volledig in elkaar geslagen. Daar gaat het naartoe als je dat soort stoere taal bezigt.'


Bovendien, zo waarschuwde menig jurist de afgelopen maanden, hebben de woorden van Rutte ook een macabere keerzijde. Een 'ferme tik' hielp misschien in de tijd dat Dappere Dodo en Swiebertje nog op televisie waren, maar niet nu 9mm Beretta's, Glocks en Rugers tot de criminele gereedschapskist behoren. In januari werd veilingmeester Cees Lieftink doodgeschoten in zijn villa in Ede nadat hij het masker van een van zijn drie overvallers had weten af te trekken. De Amsterdamse juwelier Fred Hund werd in oktober midden op straat doodgeschoten na een worsteling met een overvaller.


En zijn de potige uitspraken van politici niet vooral een maskering van de machteloosheid van de politie, vroeg onder meer Pieter van der Kruijs, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten, zich af. Slechts één op de 24 inbraken en autodiefstallen leidt tot enige vorm van straf, zo berekende het tijdschrift Binnenlands Bestuur in november. Diezelfde maand werd bekend dat in slechts 16 procent van de berovingszaken één of meer daders wordt bestraft. De overvallers van Henk van Dijk, Dolf Sorée, Fred Hund: ze zijn nooit gepakt.


Henk van Dijk: 'De rechercheur zei: had ze maar een flinke klap op hun kop gegeven met die staaf, dan hadden we tenminste nog dna gehad. De politie is drie dagen aan het zoeken geweest. Die jongens hebben hun best gedaan, ze hebben ook onderbezetting.'


Sjoukje van Dijk: 'En wat is er aan bewijs? Niets.'


Nieuwe richtlijn

Niet iedereen oordeelt hard over de retoriek van het kabinet-Rutte. Want één belangrijke belofte heeft het kabinet al ingelost. Sinds 1 januari is er een nieuwe richtlijn van het Openbaar Ministerie in werking getreden.


Wie zich nu verdedigt tegen een gewelddadige inbreker of overvaller, wordt niet meer zo snel als verdachte gezien en aangehouden door de politie.


De wetten rond noodweer en noodweerexces zijn niet veranderd, maar de bescherming van het slachtoffer heeft voor politie en justitie meer prioriteit gekregen. Een goede zaak, vindt vriend en vijand. 'Misschien was het slachtoffer wel een beetje uit het vizier geraakt', zegt emeritus hoogleraar strafrecht Peter Tak. 'Daar wordt nu een inhaalslag in gemaakt. Ook in omringende landen is daar sprake van, zij het dat die landen al veel eerder de positie van slachtoffers hebben verbeterd.'


'De oude gang van zaken was bizar', zegt advocaat Bob Kaarls. 'Het kwam geregeld voor dat iemand die zich net had verweerd tegen zijn overvallers werd meegenomen naar het bureau en in de cel werd gezet. Hij kwam dan meestal wel na drie dagen vrij, maar hij was niet als slachtoffer behandeld. Dat heeft een enorme impact op mensen. Er spreekt totaal onbegrip uit.'


Kaarls verdedigt de supermarktmedewerkers Dick Pak en Joris Welmer, op 14 december slachtoffer van een overval in de Spar in Moerkapelle die uiteindelijk dodelijk afliep voor een van de overvallers. Eigenaar Pak (62) en zijn stiefzoon Welmer (20) waren aan het werk toen twee gemaskerde mannen binnenvielen. Pak en Welmer werden opgesloten in een kantoortje, maar wisten te ontsnappen door het glas van de deur in te trappen. De overvallers schoten, waarna Pak en Welmer in een worsteling raakten met de overvallers, bovenaan een steile trap. Ze verdedigden zich met alles wat voor hun voeten kwam: een stalen buis, een gereedschapskist. Een van de overvallers raakte daarbij zo gewond aan het hoofd dat hij later die dag overleed.


Kaarls: 'Mijn cliënten zaten de hele dag op het politiebureau. Ze mochten niet weg.' Zelfs toen stiefvader Pak onwel dreigde te worden, mocht hij het politiebureau niet verlaten. 'Terwijl hij later nota bene met hartklachten is opgenomen in het ziekenhuis.' Pak onderging onlangs in Spanje een hartoperatie.


Trauma

Maar, zegt Kaarls, hoe vervelend ook: 'Mijn cliënten zijn weliswaar gehoord, maar ze zijn niet aangehouden als verdachten. Dat komt door de nieuwe richtlijn. Die zou eigenlijk pas op 1 januari ingaan, maar is door de politie toen wel al toegepast.' Pak en Welmer gelden officieel nog als verdachten, maar Kaarls verwacht dat het Openbaar ministerie de zaak binnenkort definitief zal afdoen. Uit onderzoek van het Nederlands Forensisch Instituut zou blijken dat de verwondingen die tot de dood van de overvaller leidden eerder passen bij een ongeval dan bij doodslag.


Dat Kaarls cliënten in sommige media tot helden werden gebombardeerd, voelde wrang. 'Zij zien zich niet als helden, ze zijn er totaal kapot van dat er iemand is overleden bij die overval. Hun leven weer oppakken gaat nog niet helemaal goed. De eigenaar zit in therapie - niet de gewone slachtofferhulp, maar echt therapie. Hij was al een keer eerder overvallen. Die overval beleeft hij nu ook opnieuw. En dan heeft hij ook nog hartklachten. Iedere ochtend dat hij opstaat, is hij doodmoe.'


Henk van Dijk heeft geen last van trauma's. 'Na de inbraak zei de politie: Moet ik nog slachtofferhulp voor je bellen? Bel maar, zei ik. Voor die inbrekers. Die hebben het nodig. Ik niet. Nee hoor, ik ga er niet over prakkeseren, over wat er allemaal had kunnen gebeuren.'


Sjoukje: 'Hij niet. Ik wel.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden