Ongeschikt voor een leven in vredestijd

Peter Tazelaar was ook een Soldaat van Oranje, maar werd in de geschiedenis overschaduwd door die andere Engelandvaarder, Erik Hazelhoff Roelfzema.

Wie was Peter Tazelaar? Schrijfster Helga Ruebsamen (74) kan die vraag beantwoorden. Ze heeft de verzetsheld na de oorlog gekend in het Haagse uitgaansleven. ‘Maar bij alles wat ik zeg, moet ik vooropstellen: Tazelaar viel niet te kennen. Hij wekte sterk de indruk anderen niet in zijn leven te willen betrekken. Hij was zwijgzaam. Op vragen gaf hij louter korte antwoorden. Hij had een fascinerende ondoorgrondelijkheid die hem een magische allure gaf.’

Sociaal onhandig
Uitgever Derk Sauer (56), wiens moeder een volle nicht is van Tazelaar: ‘Hij hield zijn gevoelens verborgen. Hij was sociaal onhandig, kreeg altijd mot, ook in relaties, en had zich na de oorlog van de burgersamenleving afgekeerd. Maar juist door die autonomie was hij een opmerkelijke man.’

Evelien Geuze-Tazelaar (88), moeder van Derk Sauer (haar eerste man heette Sauer): ‘Derk en neef Piet, zoals wij Peter noemden, hadden een goede verstandhouding. Dat avontuurlijke heeft Derk van hem, daarom is hij op de gok uitgever in Rusland geworden.’

Engelandvaarder Louis d’Aulnis de Bourouill (90): ‘Tazelaar was een wilde vent. Zeer ondernemend. Hij heeft grote heldenmoed betoond.’ Guup Krayenhoff (86), ook Engelandvaarder: ‘Tazelaar was een loner die niet in enige organisatie paste. Hij accepteerde geen orders. Hij was op zoek naar spanning. Bij gevaar leefde hij op.’

Het verhaal van Peter Tazelaar is het verhaal van vijf jaar verzet en een oorlog die daarna nooit meer overging. ‘Ik heb het gevoel dat ik in de pas loop, en dat ieder ander d’r buiten loopt’, zei hij in een interview vlak voor zijn dood.

Oologsavonturen
Vandaag verschijnt, op zijn geboortedag, voor het eerst een boek waarin vanuit Tazelaars perspectief diens oorlogsavonturen zijn opgetekend: De grote Tazelaar. Ridder en rebel, geschreven door de historicus Victor Laurentius. Allerlei eerdere pogingen, van Derk Sauer, G.L. van Lennep, Jelte Rep en zoon Peter Tazelaar jr. liepen stuk – was het niet op praktische hindernissen, dan toch wel op het gebrek aan belangstelling van Tazelaar zelf. Hij hoefde geen aandacht.

Met zijn ouders en broer Jan bracht Tazelaar zijn jeugd door in Indië. Zijn ambitieuze vader was van onderwijzer opgeklommen tot hoge ambtenaar. Op instigatie van zijn ouders meldde Tazelaar zich als 18-jarige bij het Koninklijk Instituut voor de Marine in Den Helder. Toen al rebels, zag de jonge adelborst niet veel heil in het strak gereguleerde marineleven.

Terecht, bleek in de zomer van 1939, want hij haalde zijn eerste jaar niet. Het enige dat hem had aangesproken was het adagium ‘kennis is macht, karakter is meer’. Hij vestigde zich bij familie in Groningen en ging bij de koopvaardij.

Als de oorlog is uitgebroken, heeft Tazelaar van meet af aan de overtuiging: de Duitsers horen hier niet. Hij wil iets doen. Hij belandt bij de Ordedienst in Den Haag. Tazelaar vindt dat het verzet dringend behoefte heeft aan contact met Engeland. Hij slaagt erin zich in te schepen op het Zwitserse vrachtschip St. Cergue. Aan boord ontmoet hij de Leidse student Erik Hazelhoff Roelfzema.

Motorboot
In Londen vormen de twee met Chris Krediet, een studiegenoot van Erik, wat historicus Loe de Jong noemt ‘de Groep Hazelhoff Roelfzema’. Ze bereiden ‘de stunt’ voor om met een motorboot de Noordzee over te steken en Tazelaar met een roeiboot op de kust bij Scheveningen af te zetten.

Dankzij een eerder afgeworpen zender zou een permanent contact met Londen ontstaan, waarbij het mogelijk moest worden dat onder begeleiding van Tazelaar vooraanstaande Nederlanders op het strand werden opgepikt om naar Engeland te ontkomen.

Laurentius (35): ‘Tazelaar had een soepel brein en kon snel handelen. Hij functioneerde het beste onder uitzonderlijke omstandigheden. Dan was hij tot grote prestaties in staat. Hazelhoff was sociaal en organisatorisch sterk, wat in de Londense bureaucratie goed van pas kwam. Ze vormden een ideale combinatie.’ Na een aantal zeperds lukt het om Tazelaar op 23 november 1941 aan land te zetten.

Maar de ontwikkelingen daarna zijn dramatisch. Een open lijn met Londen komt niet tot stand en de onervarenheid met het verzetswerk van de Ordedienst leidt tot veel arrestaties. Begin 1942 ontvlucht Tazelaar Nederland en na een lange reis weet hij terug te komen in Londen.

Losbandige periode
Daar breekt een losbandige periode aan met veel ruzie, drank en vrouwen. Maar koningin Wilhelmina, liefkozend ‘de Ouwe’ genoemd, is zeer op Tazelaar gesteld. Zij reikt hem in 1944, twee jaar na Hazelhoff, de Militaire Willemsorde uit. Kort daarop laat Tazelaar zich weer in bezet gebied droppen, waar hij zich opnieuw met zijn onverschrokkenheid onderscheidt.

Met Hazelhoff Roelfzema en Tazelaar als haar adjudanten arriveert Wilhelmina in 1945 in Nederland. Beide mannen zouden niet lang in haar dienst blijven. Tazelaar zocht nieuwe avonturen in Nederlands-Indië en had daarna een reeks beroepen. Hij was onder meer spion voor de CIA in Oost-Europa. Hij trouwde vier keer, kreeg uit zijn tweede huwelijk twee kinderen, woonde op adressen in Den Haag, Ridderkerk, Maassluis en Cagnes-sur-Mer en was vaak wekenlang zoek. Laurentius: ‘Hij was onaangepast, tegendraads, vond het alledaagse saai. De memoires van Hazelhoff heten niet voor niets Op jacht naar het leven – zo stonden die mannen in de wereld. Tazelaar was trots op de afloop van de oorlog, maar had veel verdriet van alle gesneuvelden.’

Soldaar van Oranje
Het verhaal van ‘Contact-Holland’ is de basis onder Soldaat van Oranje (1977), met anderhalf miljoen bezoekers een van de meest succesvolle films uit de Nederlandse geschiedenis. Hazelhoff Roelfzema legde in Het hol van de ratelslang (1970) zijn belevenissen vast. Het boek deed niets. Een heruitgave een jaar later onder de titel Soldaat van Oranje werd wel een succes.

Paul Verhoeven maakte de speelfilm die Hazelhoff, dankzij de rol van Rutger Hauer (‘beetje oorlog, best spannend’), definitief beroemd maakte. Een van de bekendste scènes is die waarin Erik na de landing op het strand in het Kurhaus (gedraaid in Huis ter Duin te Noordwijk) de tango danst met zijn studievriend Alex, die SS’er is geworden. Maar in werkelijkheid bleef alleen Tazelaar, in de film vertolkt door Jeroen Krabbé, aan land. Hazelhoff maakte rechtsomkeert naar Engeland.

Paul Verhoeven (70), telefonisch vanuit Los Angeles: ‘Omwille van de dramaturgie hebben we met de figuren uit Eriks boek nogal gegoocheld. Tazelaar is over een aantal karakters gesplitst, waardoor hij als historische figuur natuurlijk minder goed aan zijn trekken is gekomen. Maar film stelt zijn eigen eisen, anders hou je de mensen niet tweeënhalf uur bij de les in zo’n donkere zaal.’

Eer
Tazelaar, zegt Sauer vanuit Moskou, was ‘de echte Soldaat van Oranje’. Hij verscheen wel op de perspromotie van de film op vliegkamp Valkenburg, maar liet verstek gaan bij de première. Verhoeven: ‘Erik ging meer met de eer weg dan Peter, dat is duidelijk. Peter had het gevoel dat Erik nogal veel naar zich toe had gehaald, maar dat komt vooral doordat wij die karakters zo gehusseld hebben. Ik heb ook nooit beweerd dat alles historisch zou zijn. Dat nu dit boek uitkomt, is fijn. Voor mij zijn ze allemaal Soldaat van Oranje.’

Peter Tazelaar jr. (58) groeide na de oorlog op zonder zijn vader. ‘Hij is al vroeg bij mijn moeder weggegaan. Ik zag hem een keer per jaar en na mijn 11de helemaal niet meer. Toen ik 21 werd, is het contact hersteld. Daardoor heb ik hem toch nog leren kennen, al kun je het gat dat is geslagen nooit meer dichten. Het is wel eens moeilijk als mensen mij prijzen om mijn moedige vader. Voor mij is hij ook de afwezige vader. Dat zijn twee aspecten van dezelfde mens.’

Evelien Tazelaar: ‘Hij was een vrijbuiter. Als vader is hij tekortgeschoten, dat besefte hij later wel.’ Tazelaar jr.: ‘Het was wel frappant te merken dat we belangstellingen deelden. Zeilen, de zee, aandacht voor wapens, lezen over geschiedenis. Dat zit toch in de genen.’

Huwelijk
Tazelaars eerste huwelijk, in de oorlog met de Engelse Doortje Sherston, werd snel ontbonden. Doortje trouwde daarop met een andere Nederlandse verzetsman, Kas de Graaf. Ook dat huwelijk hield geen stand. De Graaf werd de man van Helga Ruebsamen. ‘Ik zag Tazelaar in het café- en partycircuit hier in Den Haag. De Oude Mol was een van de vaste plekken waar we kwamen. Als een brok graniet stond hij dan bij de schoorsteenmantel, zijn glas onder handbereik. De ideale spion, James Bond, is er een flapdrol bij. Je hoorde wel eens zeggen dat hij een dronken lor was, maar dat is onzin. In tegenstelling tot veel andere mannen werd hij nooit lazarus.’

Sauer: ‘Tazelaar heeft als jongen van 20 dingen meegemaakt die het leven daarna hem niet meer heeft kunnen bieden.’ Ruebsamen: ‘In het Nederland van de jaren vijftig waren er weer bordjes geplaatst met: Gelieve het gras niet te betreden. Dat was mannen als Tazelaar een gruwel.’

Na zijn vele omzwervingen verslechterde Tazelaars gezondheid. Hij werd afgekeurd vanwege een hernia en ontving een pensioen van de Stichting ’40-’45. Hij overleed aan de gevolgen van slokdarmkanker. Met zijn laatste vriendin organiseerde Peter jr. de crematie. ‘Het was een druk bezochte bijeenkomst, waar veel herinneringen zijn opgehaald.’ Zo zal het ook vanmiddag zijn, als aan het Scheveningse strand in paviljoen De Witte het boek wordt gepresenteerd. Wel wordt de kring van betrokkenen steeds kleiner. En ook na vandaag zal Peter Tazelaar, zoals Ruebsamen dat formuleert, wel altijd ‘een mythische figuur’ blijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.