Ongerepte natuur Dwingelderveld wordt fors geholpen

Omgekapt, afgeplagd en afgeschraapt worden bos en heide van Nationaal Park Dwingelderveld om te overleven. Deze restauratie wordt bedreigd...

Al generaties lang wordt de heide bij Dwingeloo beschouwd als ongerept natuurgebied. Maar kijk, wijst boswachter Albert Henckel. Daar links heeft hij een kwart eeuw geleden nog met eigen handen het productiebos aangelegd, een donkergroen sparrenwoud met bomen in kaarsrechte lijnen. En hier, in de uitgedroogde ondiepte voor ons, heeft hij onlangs datzelfde bos helpen omhakken en uitgraven voor een nieuw ven, waarin hoogveen ontstaat.

Normaal is het meertje gevuld met regenwater, maar na deze zomer ligt het veenmos als uitgedroogde sponsjes aan de oever. Zo gauw het gaat regenen komt dat weer goed, want met nieuw aangelegde dijkjes en waterdichte leemlagen houdt de waterstand in dit deel van het natuurpark zichzelf op peil.

Ongerept is het Nationaal Park Dwingelderveld dus zeker niet, en het is zelfs de vraag in hoeverre het 'natuur' kan worden genoemd. Links en rechts wordt geharkt, gegraven en getuinierd. De sloten in oude productiebossen worden gedempt; bomen worden gekapt en akkertjes afgeschraapt om de grond arm en schraal te maken.

Zware graafmachines bepalen geregeld de horizon. Het terrein van 3700 hectare dat door Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer wordt beheerd, lijkt soms meer op een ontwikkelingsproject dan op het natuurgebied dat de duizenden fietsers en wandelaars er verwachten.

En voorlopig is dat project nog niet klaar. Het natte heidelandschap met zijn jeneverbesstruiken waarover oprichter Jac. P. Thijsse van Natuurmonumenten een eeuw geleden enthousiast raakte, heeft veel te lijden gehad. Het waterpeil, schat de boswachter, is in honderd jaar al een meter gezakt.

Nog steeds ligt midden op de heide 35 hectare particulier landbouwgebied dat met sloten wordt ontwaterd. Pas wanneer ook daar een einde aan wordt gemaakt, zal het Dwingelderveld zijn eigen waterstand en zijn eigen vegetatie kunnen regelen.

Dan nog zullen de landschapsbeheerders zich met het terrein moeten bemoeien, zegt Henckel. Heide wordt van oudsher geplagd, maar met het huidig niveau van overbemesting waardoor veel stikstof uit landbouw, verkeer en industriële luchtvervuiling op het gebied neerslaat, moet dat eens in de tien jaar gebeuren in plaats van eens per dertig jaar.

Intensief beheer blijft nodig, ook in gebieden waar dat op het eerste gezicht nauwelijks aan de orde is. En die boodschap geldt eigenlijk voor de hele Nederlandse natuur, betoogt prof Mattijs Schouten, beleidsmedewerker ecologie bij de Staatsbosbeheer en organisator van de excursie naar het Dwingelderveld.

De afgelopen twintig jaar, zegt hij, is de Nederlandse natuur met intensieve beheersmaatregelen aan het infuus gelegd. 'Die maatregelen waren effectief maar wekken ten onrechte de indruk dat het wel goed gaat met de patiënt. Maar als we het infuus zouden weghalen, zou zich in korte tijd een dramatische achteruitgang voltrekken.'

Het 'infuus' bestaat uit maatregelen die worden uitgevoerd in het kader van het Overlevingsplan Bos en Natuur; een programma dat in de jaren tachtig werd ontwikkeld om de natuur te laten overleven totdat bedreigingen als verdroging, overbemesting, verzuring en versnippering tot een aanvaardbaar niveau zouden zijn teruggebracht.

Op de hei bij Dwingeloo wordt het intensieve plaggen uit dit programma gefinancierd, samen met andere maatregelen tegen vermesting en verzuring. In natuurgebieden elders gaat het ondermeer om het uitbaggeren van plassen en vennen om de overdaad aan meststoffen weg te halen; om het zuiveren van water voordat het in de verdroogde natuur wordt gepompt en om het bekalken van bossen tegen de verzuring.

Ook wetenschappelijk onderzoek wordt uit het potje betaald. Volgens Schouten, tevens bijzonder hoogleraar in de ecologie van het natuurherstel aan Wageningen Universiteit 'is het goede nieuws is dat we hierdoor wél wereldwijd toonaangevend zijn geworden op het gebied van natuurrestauratie'.

Maar het programma staat onder druk, weet Staatsbosbeheer. De organisatie krijgt 'signalen' uit de politiek en van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) dat op het overlevingspakket bezuinigd gaat worden. Desgevraagd wil het ministerie daar niet op reageren. Het overlevingsplan kost jaarlijks 10 miljoen euro. Dat is een relatief klein bedrag, maar LNV staat voor een ongekend ingrijpende sanering waarbij 1200 arbeidsplaatsen verloren zullen gaan.

Daarbij komt dat het eerste kabinet-Balkenende weinig oog had voor natuurbeheer en de aankoop van grond schrapte ten behoeve van het ecologische hoofdstructuur (EHS), het aaneengesloten stelsel van natuurgebieden dat in 2018 gerealiseerd moet zijn. Het huidige kabinet heeft daar wel 700 miljoen voor uitgetrokken, erkent Schouten, maar onbekend is waaraan dat geld precies besteed zal worden.

Toch zal uiteindelijk alleen die ecologische hoofdstructuur de Nederlandse natuur kunnen redden, benadrukt hij. 'Alleen met grote, aaneengesloten natuurgebieden is het bijvoorbeeld mogelijk om verdroging te bestrijden, omdat je die gebieden een eigen grondwaterpeil kunt geven. Dan ben je over tien jaar misschien van tijdelijke maatregelen verlost.'

Maar het aanwijzen van nieuw, aangesloten natuurgebied is een taai en langdurig proces. Zoals ook blijkt in in Nationaal Park Dwingelderveld dat haar belangrijkste natuurwaarde onleent aan de natte heide, maar waar de waterhuishouding nog evenmin is geregeld.

De Nederlandse natuur mag dan aan het infuus liggen, grapt boswachter Henckel, bij hem ligt de heide via boerensloten óók aan de drainage. En dat terwijl niet meer dan één procent van het terrein bij boeren in gebruik is. Het kan nog tientallen jaren duren voordat zij hun grond willen verkopen. 'En tot die tijd wachten we maar af.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden