Ongelukkig door zelf gekozen geluk

Waarom is er zoveel onvrede en woede? We zijn gemiddeld welvarender, hoger opgeleid, gezonder en rijker dan ooit. Waarom heeft Nederland dan toch zo’n extreem slecht humeur?...

Dat komt door de individualisering, zou het Duitse sociologenechtpaar Elisabeth en Ulrich Beck zeggen (in hun boek Individualization). Niet de praktische kant ervan. We worden niet woedend doordat we vaker alleen wonen, ons eigen geld verdienen en ons eigen vrienden hebben. Het is de emotionele en morele individualisering die het onbehagen voedt. Het feit dat we geacht worden in toenemende mate schrijvers en regisseurs van ons eigen leven te zijn. Bijna alles is onze eigen keuze en verantwoordelijkheid geworden, van loopbaan, relaties en inkomen, tot en met seksleven, gezondheid en uiterlijk. We zijn veroordeeld tot een doe-het-zelf-biografie. Zelfs God kan alleen nog maar gekozen worden.

Natuurlijk kunnen we nog steeds een traditioneel leven leiden. De meeste mensen doen dat ook. Maar ze zijn er wel toe veroordeeld dat als hun eigen individuele keuze te verdedigen. Zoals de moderne huisvrouw die uitlegt dat het haar eigen keuze is zelf haar kinderen op te voeden. Of de moslima die bewust en vrij voor de hoofddoek kiest.

Verantwoordelijk zijn voor ons eigen geluk: wat worden we daar ongelukkig van. De vrijheid zelf te kiezen, oefent een enorme dwang op ons uit. Vrij om die vrijheid te verwerpen zijn we immers niet. We zijn veroordeeld tot individualisering. Homo optionis, veroordeeld tot een tirannie van mogelijkheden. Een helse klus, dit zelfgebrouwde leven. Het vereist onmenselijk veel vaardigheden. Lange termijnplanningen maken, organiseren, improviseren, onszelf doelen stellen, obstakels erkennen, nederlagen accepteren en opnieuw beginnen. Daartoe zijn initiatief, uithoudingsvermogen, flexibiliteit, en frustratietolerantie nodig. Onervaren koorddansers in de nok van een circustent zijn we, die regelmatig neerstorten.

Wat het nog erger maakt, is dat we ons helemaal geen architecten van ons eigen leven vóélen. Dat zijn we grotendeels ook niet. Onze samenleving is een labyrint van regels en regelingen. Die hebben we niet zelf gemaakt. Maar hoe we ons erdoorheen manoeuvreren, is wel weer onze eigen verantwoordelijkheid. En dan zijn er nog allerlei nieuwe externe factoren, zoals de globalisering, die een sterke maar ongrijpbare invloed op ons uitoefenen.

Toegeschreven kenmerken die vroeger het leven bepaalden, zoals klasse, sekse, etniciteit, gezondheid en leeftijd, spelen ook nog steeds een grote rol. Maar ook daar zit die verdomde keuzevrijheid tussen. Wat we met die invloeden doen is, alweer, onze eigen verantwoordelijkheid. We grijpen kansen of laten ze liggen. We lanterfanten of tonen doorzettingsvermogen. Doordat we zelf het filter vormen, begrijpen we sociale problemen in toenemende mate in psychologische termen: als persoonlijke tekortkomingen, schuld, angst en neuroses. Daardoor, aldus psycholoog en filosoof Trudy Dehue in haar prachtige boek De depressie-epidemie, slikt ruim een miljoen mensen tegenwoordig antidepressiva.

Maar nu komt de bitterste pil, althans voor autochtonen. Decennia lang heerste het idee dat het leven beter zou worden en dat de overheid voor ons zou zorgen. Voor de meeste (kinderen van) migranten is dat nog steeds actueel. De onderdrukking of armoede zijn ze nog maar pas ontvlucht; kinderen hebben het beter dan hun ouders. Ze koesteren gerede hoop dat hun kinderen het nog beter krijgen. De overheid is zorgzamer dan die in het land van herkomst.

Maar voor de meeste autochtonen ligt dit alles anders. Materieel kregen velen het wel beter, maar door de toegenomen verschillen tussen arm en rijk en de stress van het doe-het-zelf-bestaan voelt het niet zo. Bovendien riep de overheid dat ze voor zichzelf moesten zorgen, om zich – althans in hun beleving – vervolgens wel zorgzaam over hun allochtone buren te buigen. Aldus leidt individualisering tot etnische spanningen.

Het ontbreekt de mensen aan perspectief, riep Martijn Lampert van Motivaction in Netwerk. De regering moet perspectief bieden. Maar welk perspectief? Vrede in Afghanistan, Zimbabwe of Irak? Wie dat als perspectief ziet, is nu al niet boos. Koopkracht en jeugdbeleid dan, de vermoedelijke Prinsjesdagthema’s? Nee, het moet dieper, meer op het gevoel. Zie daar de aantrekkingskracht van Trots op Nederland. Jezelf gewichtig en geborgen weten, zonder dat je er iets voor hoeft te presteren.

Hamvraag is dus: wat is moderne, niet-racistische gemeenschapszin? Daarover een volgende keer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden