Ongeloofbaar grappig

In zijn verrassende debuut Alles is verlicht (Ambo/Anthos) laat de Amerikaanse schrijver Jonathan Safran Foer de humor en de holocaust schouder aan schouder met elkaar optrekken....

HIJ schreef de verrassendste, mogelijk de beste, en in elk geval de meest humoristische roman die dit jaar is verschenen. Jonathan Safran Foer (Washington D.C., 1977) is jongensachtig, klein van stuk, en als hij geanimeerd aan het vertellen slaat, krijgen zijn ogen die blik waarvoor we dat ouderwetse Hollandse woord 'guitig' gebruiken. Wat zijn z'n binnenpretjes, terwijl hij uitweidt over het gebrek aan avontuur in de hedendaagse Amerikaanse literatuur, of over zijn vergeefse zoektocht in Oekraïne?

Foer verraste de wereld eerder dit jaar met zijn debuut Everything Is Illuminated, in het Nederlands verschenen als Alles is verlicht. Het is een roman waarin de zelfbenoemde 'held', ene Jonathan Safran Foer, in Oekraïne op zoek gaat naar de vrouw die in de Tweede Wereldoorlog het leven van zijn grootvader heeft gered. De vrouw aan wie hij zijn bestaan dankt dus. Foer wordt op zijn zoektocht vergezeld door een plaatselijke tolk, Alexander Pertsjov, diens vrijwel blinde grootvader, die dienst doet als chauffeur, en de 'uitkijkhond' Sammy Davis Junior Junior, die grootvader assisteert bij het rijden.

Reeds uit deze korte samenvatting blijkt welke richting Foers relaas uitgaat: die van de slapstick-comedy. Het effect daarvan wordt vanaf de eerste pagina versterkt doordat tolk Alex een buitengewoon merkwaardig soort Engels spreekt (door vertaler Peter Abelsen heel treffend in het Nederlands omgezet), waarbij hij informele en formele termen door elkaar haalt, woorden verhaspelt en uitdrukkingen contamineert. Hier stelt hij zich voor: 'Ik vind Amerikaanse films te gek. Ik vind negers te gek, vooral Michael Jackson. Ik vind het te gek om zeer veel valuta uit te reiken in beroemde nachtclubs in Odessa. Veel meisjes willen vleselijk met mij zijn in diverse goede houdingen, ingezonderd de Dronken Kangoeroe, de Gorky Kriebel en de Strenge Dierentemmer. Als u wilt weten waarom zoveel meisjes met mij willen zijn, dit komt omdat ik een fabuleus persoon ben om mee te zijn. In ben zeer knus, en ongeloofbaar grappig, en dit zijn aantrekkelijke dingen.'

Het verslag van de reis door Oekraïne wordt afgewisseld met hoofdstukken waarin de geschiedenis wordt verteld van Foers voorouders, van 18 maart 1791 tot 18 maart 1942, als hun dorp, Trachimbrod, door Duitse troepen wordt uitgemoord en vernietigd. Van deze familiegeschiedenis wordt kond gedaan in een soort oudtestamentisch 'magisch realisme', vol wonderlijke gebeurtenissen en curieuze personages. Alleen is de toon minder zwaar dan in de Bijbel, mede dankzij de ook in deze hoofdstukken volop aanwezige humor. Seksualiteit neemt een nadrukkelijke plaats in en is symbolisch voor wat de rode draad in dit relaas mag worden genoemd: vitaliteit. Dat geldt voor het hele boek: alles is verlicht, bruisend en energiek aan deze roman, die - om met Alex te spreken - een fabuleus en ongeloofbaar grappig schrijverschap aankondigt.

'Het boek is zomaar uit een impuls ontstaan', vertelt Foer, afgelopen week op bezoek in Nederland. 'Ik studeerde aan Princeton en kwam ineens op het idee om naar Oekraïne te gaan. Ik heb mij sindsdien vaak afgevraagd waar die impuls eigenlijk vandaan kwam. Niet alleen voelde ik geen erg dwingende band met mijn joodse achtergrond, maar ik had ook niet veel belangstelling voor de geschiedenis van mijn familie of geschiedenis is het algemeen. Ik had niet buitengewoon veel gelezen over de Tweede Wereldoorlog. Op het moment dat ik ging, wist ik zelfs niet dat ik schrijver wilde worden.

'Ik ging niet op reis om mijzelf te ontdekken, niet om materiaal te verzamelen voor een boek. Waarom dan wel? Ik heb daar nog steeds geen echt goed antwoord op, maar het is alsof ik op een dag wakker werd en besloot dat te gaan doen. En zoals de meeste goede dingen in mijn leven leverde het iets goeds op.'

Foers besluit om op reis te gaan, met slechts een oude foto van grootvader en het meisje dat hem redde als hulpmiddel, is zo ongeveer de enige feitelijke gebeurtenis die aan het boek ten grondslag ligt. Alex, zijn grootvader, de hond en alle andere figuren die een rol spelen, zijn fictief. Hetzelfde geldt voor de familiegeschiedenis. Foer: 'Ik ben maar drie dagen in Oekraïne geweest en heb daar letterlijk niets aangetroffen. Nou ja, op de plaats waar Trachimbrod zich ooit bevond, staat nu een gedenksteen. Die wordt ook in het boek genoemd. Verder was die reis eigenlijk één groot gat: er was niets. Het schrijven van het boek was voor mij zoiets als het opvullen van dat gat met allemaal woorden. Dus niet scheppen, maar vervangen: het vervangen van de leegte door woorden. Dat klinkt misschien als een onbeduidend verschil, maar voor mij veranderde het de manier waarop ik tegen dingen aankeek totaal.'

Foer beschouwt zijn reis, juist vanwege het 'mislukte' karakter ervan, als wezenlijk voor de totstandkoming van Alles is verlicht. 'Ik ben veel dingen van het leven als foto's gaan zien. We nemen foto's om twee redenen: enerzijds om bepaalde ervaringen niet te vergeten en anderzijds om onszelf te zien en te kunnen duiden. Iedereen kent die ervaring waarbij je jezelf ziet en denkt: goh, ik realiseerde me niet dat ik zo dik ben, of dat mijn haar zo grijs is. De reis maken was een soort foto, en het boek schrijven was beslist een soort foto. Want op die foto kan ik zien dat de gedachte die ik voor de aanvang van de reis had - dat ik niet bijzonder geïnteresseerd was in joodse zaken - hoogstwaarschijnlijk onjuist was. Ik moet wel degelijk geïnteresseerd zijn geweest in mijn joodse wortels en mijn relatie tot het verleden van mijn familie. Wij vergissen ons voortdurend in wie wij eigenlijk zijn. We krijgen in het leven niet altijd de gelegenheid naar een emotionele foto van onszelf te kijken. Maar de reis en het boek wáren dat voor mij.'

Een van de opmerkelijke kanten aan Alles is verlicht is het contrast tussen de zwaarte van het onderwerp en de lichtheid van de toon waarop het boek is geschreven. In de ene verhaallijn wordt een met veel hilarische momenten doordesemde familiegeschiedenis verteld, culminerend in de holocaust. De andere verhaallijn is een Don Quichot-achtig relaas, met Alex als Sancho Panza en Sammy Davis Junior Junior als de schonkige knol Rosinant, waarin wordt teruggegrepen op de holocaust. Ergens in het boek wordt ook opgemerkt dat humor de enige ware manier is om een treurig verhaal te vertellen. Toch kan men zich voorstellen dat er aanstoot is genomen aan een boek, geschreven door iemand die ruim dertig jaar na de oorlog is geboren, waarin humor en de holocaust zozeer schouder aan schouder gaan.

'Toen ik het boek schreef, was mijn uitgangspunt dat ik geen historicus ben', zegt Foer. 'Ik hoef niet namens de gebeurtenissen te spreken. Niemand zal een roman lezen om zich op de hoogte te stellen van wat er precies in de oorlog is gebeurd. Ik wilde schrijven over mijzelf en mijn ervaringen, en daarbij is alles toegestaan. Over het resultaat kun je dan natuurlijk van mening verschillen. Ik kan prima leven met de gedachte dat mensen mijn boek niet goed vinden, maar als ze vinden dat ik niet op deze manier mag schrijven, dan wil ik daar graag over in discussie. Het is me overigens maar in één bespreking overkomen dat de recensent er schande van sprak dat humor en de holocaust in één boek voorkwamen. Hij was overigens wel de eerste. Toen ik die las, dacht ik: dat wordt een lang jaar, haha.

'Mensen die de oorlog aan den lijve hebben ondervonden, blijken in de praktijk het meest enthousiast op mijn boek te reageren. Veel oudere joodse mensen waren blij met het feit dat de oorlog nog steeds een relevant onderwerp is voor jongeren, en dat zo'n jongere er iets mee probeert te doen dat culturele betekenis heeft. Niemand van hen vond dat ik met mijn handen van het onderwerp had moeten afblijven of dat ik het op een onwaardige wijze had behandeld. Eigenlijk was het ontbreken van negatieve reacties uit die hoek opmerkelijk.'

Misschien dat het betrekkelijk geringe aantal negatieve reacties op Foers verteltrant mede is ingegeven doordat de lezer zich gaandeweg steeds ongemakkelijker gaat voelen bij de omstandigheid dat hij telkens opnieuw in de lach schiet. Alles is verlicht leert dat gebeurtenissen zowel diep tragisch als onmiskenbaar hilarisch kunnen zijn. Het psychische ongemak dat dit de lezer oplevert, is misschien veel indringender, of 'verlichtender', dan de reactie van geschoktheid en weerzin, die volgt op een meer traditionele verwerking van de holocaust.

'We lachen om Alex, deels omdat we bepaalde zaken in hem herkennen', meent Foer. 'Niemand zegt bijvoorbeeld ooit precies wat hij wil zeggen: we zijn allemaal tot op zekere hoogte mislukte communicatoren. Wanneer je om Alex lacht, is dat niet omdat je op hem neerkijkt en blij bent dat je niet bent zoals hij. Het is hilariteit die voortkomt uit de herkenning. Vandaar dat je je een beetje ongemakkelijk voelt wanneer je om hem lacht. Dat geldt denk ik ook voor de andere hilarische situaties in het boek: het is meer een lach die voortkomt uit verwantschap dan uit een gevoel van afstand.

'Als ik naar een documentaire over de holocaust kijk, raak ik geschokt en voel ik mij een buitenstaander, een ooggetuige. Dan ben ik gelukkig dat ik leef en geen deel uitmaakte van die vreselijke gebeurtenissen. Met dit boek wilde ik bereiken dat lezers zich konden identificeren, niet dat ze zich getuigen voelden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden