Ongeloof, woede, verdriet en heel veel vragen

Op 17 juli 2014 stortte een toestel van Malaysia Airlines neer boven oorlogsgebied in Oekraïne. Het ging om vlucht MH17, met aan boord 298 mensen, onder wie 196 Nederlanders.

Lees aan de hand van reportages, interviews en nieuwsberichten van de Volkskrant op en rond de rampdag over het ongeloof, de woede en het verdriet. De artikelen staan her en der als links in onderstaand verhaal.

Een separatist bij de rampplek. Beeld reuters

Het begon, zoals altijd het geval is met groot nieuws, met een enkele zin. Een vliegtuig dat onderweg was van Amsterdam naar Kuala Lumpur was neergestort bij de grens tussen Oekraïne en Rusland. Al snel werd de omvang van de ramp duidelijk. Alle inzittenden waren omgekomen. Lees hier het eerste nieuws rond de crash terug.

Een adviseur van de Oekraïense regering stelt dezelfde dag nog dat het toestel is neergeschoten met een Buk-raket terwijl separatisten ontkennen dat zij betrokken zijn bij de crash. Russen, separatisten en Oekraïners: iedereen beschuldigt elkaar. Twee dagen later zet de Volkskrant de mogelijke bewijsstukken op een rij die op dat moment beschikbaar zijn.

Volkskrantcorrespondent Olaf Koens kwam een dag na de crash aan op de plek van de ramp. 'De details doen pijn. Het enige wat ik kan doen is schrijven. Alles opschrijven. Ik noteer: Een pakje Goudkuipje Naturel, smeerkaas. Een steeksleutel. Het boekje Leren schrijven met in kinderkrullen de woorden 'ananas' en 'muis'. Een babyrammelaar. Een klein hup-holland-hup-shirtje, fel-oranje. De Lonely Planet Bali en Lombok. Een tas met 'Hard Rock Café Penang'. Liga's. Het laatste nummer van Voetbal International. Een Friese kruidkoekreep.'

ANP-fotograaf Pierre Crom ontving de Zilveren Camera voor een reeks foto's die hij maakte op de rampplek van de MH17. Bekijk hier de hele reeks (tekst gaat verder onder de foto).

Een separatist bij een deel van de gecrashte Boeing. Beeld reuters
Beeld Pierre Crom/ ANP

Na afloop van een bijeenkomst met nabestaanden, houdt koning Willem-Alexander een toespraak. De vliegramp in Oekraïne heeft 'een diepe wond geslagen in onze samenleving', zegt hij. 'Het litteken daarvan zal zichtbaar en voelbaar blijven tot in lengte van dagen.'

In een poging de slachtoffers een gezicht te geven, zet de Volkskrant de namen van alle passagiers en bemanningsleden op een rij. Vrijwel elke naam is voorzien van een korte biografische schets. Ze waren op weg naar vakantie, op weg naar huis of begonnen op donderdagmiddag 17 juli 2014 aan een nieuw leven. De lange verzameling levensverhalen maakt de omvang van de ramp tastbaar.

Nederland heeft één prioriteit: de slachtoffers moeten thuiskomen. Frans Timmermans, op dat moment minister van Buitenlandse Zaken, houdt op 21 juli een emotionele toespraak voor de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. De rouw verandert in woede, zegt hij, door 'beelden van kinderspeelgoed dat wordt rondgegooid, bagage die wordt geopend en paspoorten die worden getoond op televisie'. Hij zei ook: 'Eerst krijg je het nieuws van het verlies van je echtgenoot en 2 of 3 dagen later zie je dat tuig misschien de trouwring van zijn stoffelijk overschot steelt.'

De tekst gaat verder onder de video

Koning Willem-Alexander, koningin Maxima en premier Rutte op vliegbasis Eindhoven tijdens de terugkeer van de eerste slachtoffers van vliegramp MH17. Beeld anp

Dezelfde dag wordt met Oekraïne overeengekomen dat de lichamen zo snel mogelijk naar Nederland komen voor identificatie en volgens premier Rutte zijn mensen 'zorgvuldiger met de lichamen omgegaan dan werd gevreesd'.

Op 23 juli komen de eerste lichamen aan op vliegbasis Eindhoven. Het is een dag van nationale rouw. Kijk hier naar de foto's, hier naar een overzicht van de tweets over de herdenking van de slachtoffers
en hier naar berichten uit de buitenlandse pers over rouwend Nederland.

Het bergen van de lichamen blijft echter moeizaam omdat er in het gebied veel wordt gevochten. Ook het vinden van de zwarte doos en het verzamelen van bewijsmateriaal, wordt ernstig bemoeilijkt: onderzoekers en hulpverleners kunnen de rampplek niet veilig bereiken. De Tweede Kamer hoort dat nabestaanden er rekening mee moeten houden dat niet alle menselijke resten terug komen naar Nederland (+).

Ook Volkskrantcorrespondent Jan Hunin stuit op weerbarstige rebellen, die hem vasthouden met kalasjnikovs. 'Ik prijs me gelukkig dat ik voor mijn vertrek mijn Twitteraccount heb schoongemaakt. Mijn berichten over de houding van het Westen ten opzichte van Rusland ('When will they ever learn?') zouden ze hier wellicht minder weten te waarderen.'

De tekst gaat verder onder de foto

Reddingswerkers dragen het lichaam van een slachtoffer. Beeld ap

Karkas van Friese stabij

Als correspondent Olaf Koens twee maanden later weer op de rampplek terugkeert, liggen brokstukken, koffers en tassen nog altijd in de velden (+). Ondanks een staakt-het-vuren gaan de beschietingen door. 'De veren herinneren aan de papegaaien die aan boord waren van het vliegtuig. Het karkas van de Friese stabij uit het laadruim is vergaan. Honderd meter verderop de doordrukstrip van een maand aan anticonceptiepillen. Op maandag, dinsdag en woensdag is de strip doorgedrukt. Op donderdag niet. Donderdag 17 juli 2014.'

In oktober verspreekt minister Timmermans zich tijdens een interview met Jeroen Pauw. Tot nu toe is altijd gezegd dat de slachtoffers geen tijd hebben gehad om te beseffen dat ze neerstortten, maar er blijkt dat een zuurstofkapje op een MH17-slachtoffer te zijn aangetroffen. Nabestaanden zijn geschokt. Kamerleden springen erbovenop.

Dit was zo'n moment waarop familierechercheurs de nabestaanden direct bellen om hen bij te staan. De Volkskrant sprak met twee van hen. Want hoe gaan zij te werk? Wat zijn hun ervaringen? En hoe wordt hun inzet gewaardeerd? 'We draaiden er niet omheen. Bij binnenkomst zeiden we meteen: jullie zoon is geïdentificeerd.' (+)

Vier maanden na de crash is er een nationale herdenkingsplechtigheid in de Amsterdamse RAI. Lees hier het verslag van de ceremonie.

Tekst gaat verder onder de foto

Beeld ap
De Russische president Poetin. Beeld epa

De relatie met Rusland verslechtert door de rol die Moskou speelt bij de opstand in Oekraïne en de mogelijke rol van het land bij het neerhalen van MH17. Er komen sancties.

Ondertussen blijven er zoveel vragen onbeantwoord. Waarom bijvoorbeeld, vloog Malaysia Airlines nog steeds over het conflictgebied, terwijl zoveel andere maatschappijen dat niet meer deden? Betrokkenen (hier en hier) proberen duidelijk te maken dat hier geen fouten zijn gemaakt. En als de overheid honderden documenten vrijgeeft over de nasleep van de ramp, houdt het kabinet 147 documenten geheim.

Wel komen er steeds meer bewijzen dat Rusland het BUK-raketsysteem heeft geleverd waarmee vlucht MH17 werd neergeschoten. Het onderzoekscollectief Bellingcat (+) en de pro-Oekraïense organisatie InformNapalm hebben de militaire eenheden achterhaald die betrokken waren bij het transport van het luchtafweersysteem. Enkele chauffeurs wisten ze zelfs bij naam op te sporen.

De Volkskrant volgde het spoor van de BUK dwars door het rebellengebied en stuitte daarbij op een muur van stilzwijgen en angst. Maar sommige getuigen, vertelden, al was het anoniem, dat zij de raket hadden gezien die het toestel neerhaalde. Lees hier het volledige verhaal van Bert Lanting: 'Heeft u een BUK-raket gezien?' (+)

De tekst gaat verder onder de foto

Beeld anp
Separatisten op de plek waar vrijdag de herdenkingsceremonie plaatsvindt. Beeld anp

Code rood

Een jaar na de ramp volgen de reconstructies en terugblikken. Iemand bijvoorbeeld, moest het slechte nieuws vertellen. 'Code rood. Dat is de ergste boodschap die je moet overbrengen. Je bent ervoor getraind en je denkt: dit zal mij nooit gebeuren. En ineens sta je op kantoor tussen huilende medewerkers - een collega zat met zijn vrouw en kinderen aan boord, ze gingen op vakantie', vertelt Huib Gorter (+), topman van Malaysia Airlines.

Dan is er het verhaal van hoe Nederland de slachtoffers naar huis bracht: een jaar van risicovol, secuur en empathisch mensenwerk (+). En het gesprek met de documentairemaker, die negen maanden lang drie families volgde, die verwanten verloren. Helpt het, vroeg hij zich af, als iedereen met je is begaan en zelfs de de koning je persoonlijk komt condoleren? (+) Of het interview met Alexander Hug, het plaatsvervangend hoofd van de OVSE-missie in Oekraïne die direct met zijn team naar het rampgebied ging als hij het nieuws van de crash hoort. 'Voor me stond de lokale rebellenleider. Een grote, intimiderende man met een machinegeweer. Ik rook de geur van alcohol. Hij zei: je mag niet verder (+).'

Tekst gaat verder onder de foto

Oekraïense reddingswerkers verzamelen lichamen van de slachtoffers. Beeld afp
Een separatist bij de rampplek. In het midden Alexander Hug, plaatsvervangend hoofd van de OVSE-missie in Oekraïne. Beeld afp
Een van de kisten met stoffelijke resten van slachtoffers van rampvlucht MH17 wordt naar een rouwwagen gedragen na aankomst op vliegbasis Eindhoven. Beeld anp

In een interview met de Volkskrant sprak minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders al over een berechtingsmechanisme voor de daders (+). Later werd duidelijk dat Nederland samen met een aantal andere landen intensief lobbyt voor een MH17-tribunaal. Maar hoe groot is de kans op succes? En zijn er nog andere opties? Lees hier een analyse van Rob Vreeken. (+)

Maar wie zijn de daders dan die berecht moeten worden? Dat is een jaar later nog niet duidelijk en bronnen zeggen tegen de Volkskrant dat In het rapport dat half oktober uitkomt, niet expliciet een dader wordt aangewezen.

Waarom niet? De zaak is zo precair en er staat zoveel op het spel, dat er uiterst omzichtig moet worden geopereerd. Vanaf het moment dat het toestel neerstortte is Nederland verwikkeld in een diplomatiek schaakspel met tenminste 21 wereldleiders.

De kans is hoe dan ook klein dat verdachten op korte termijn in een beklaagdenbankje staan. 'Een land moet bereid zijn om onderdanen uit te leveren aan een buitenlands tribunaal dat nog niet erkend is en zelfs nog opgericht moet worden. Dat duurt heel lang en wordt een diplomatieke nachtmerrie', legt een bron rondom het kabinet uit in een reconstructie. (+) 'Maar zelfs als het niet lukt, dan kan premier Rutte in elk geval zeggen: 'We hebben er alles aangedaan om ze voor het gerecht te slepen. Alles.'

Beeld anp
Beeld anp
Familieleden van slachtoffers van de ramp bij de herdenking vrijdag in Australië. Beeld getty

MH17, een jaar later

De ramp met vlucht MH17 heeft ook Oost-Oekraïners hard geraakt. Verslaggever Bert Lanting en fotograaf Daniël Rosenthal doen een jaar na de ramp verslag vanuit de dorpen waar het vliegtuig neerstortte. 'Er was een lichaam dwars door het dak gevallen.' (+) In de krant vandaag wordt ook verteld hoe het lichaam van de 11-jarige Guo (+) weer naar Nederland kwam. En met een zee van zonnebloemen, een op de valreep gebouwd monument en vlaggen die halfstok hangen worden de slachtoffers van de ramp over de hele wereld herdacht.

Op 17 juli 2015 herdachten nabestaanden van MH17-slachtoffers hun geliefden, precies een jaar na de ramp. 'Het doet zoveel pijn dat je denkt dat je breekt' (+). De volgende dag publiceerde de krant een verhaal van correspondent Olaf Koens samen met foto's van Maria Tuchenkova. Ze fotografeerde de sporen van de brokstukken en lichamen in het korenveld. De Veldengelen van Grabovo. (+)

Tekst gaat verder onder de foto

Beeld Maria Tuchenkova

Spanningen Rusland

Met het neerhalen van vlucht MH17 kwam Poetins half verborgen oorlog in Oekräine plots onder een vergrootglas. Rusland en het Westen staan weer lijnrecht tegenover elkaar, schreef Bert Lanting (+) over de politieke gevolgen van de vliegramp. Rusland zet op 29 juli 2015 met een veto in de Veiligheidsraad van de VN definitief een streep door het speciale tribunaal. De families zijn de dupe van een machtsspel. Dit zijn de vier opties die Nederland nog heeft (+) om de daders in de beklaagdenbank te krijgen, uiteengezet door Haags verslaggever Natalie Righton.

Een week na het Russische veto tegen het MH17-tribunaal heeft de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov het Nederlandse onderzoek naar de vliegramp scherp bekritiseerd. Dat zou 'traag en gebrekkig' zijn. 'De obsessie met de Veiligheidsraad doet mij vermoeden dat sommige mensen propagandaspelletjes spelen', zegt de minister.

Het samenwerken met de Russen is één grote desillusie, schrijft Natalie Righton in een reconstructie van vijftien maanden overleggen (+). 'De diplomatieke spanning is zo hoog opgelopen, dat er in het Torentje en bij de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie alvast wordt geanticipeerd op een sterk afwijzende reactie van Moskou op het rapport dat over de oorzaak van de ramp verschijnt.' Op diezelfde dag publiceert Rusland ook een onderzoek. 'De Russen willen zelf het nieuws bepalen over MH17,' vertelt Bert Lanting vanuit Moskou op de ochtend van de persconferentie.

Tekst gaat verder onder de foto

Koning Willem-Alexander spreekt de Algemene Vergadering van de VN toe en benadrukt dat alle landen zich moeten inzetten om de verantwoordelijken van de vliegramp met MH17 te achterhalen en te berechten. Beeld anp
Beeld Collignon

De nabestaanden van de slachtoffers hebben maandenlang toegeleefd naar het verschijnen van het rapport van de Onderzoeksraad Voor de Veiligheid (OVV), vertelt Evert van Zijtvelt. Hij is de voorzitter van de Stichting Vluchtramp MH17. Hij en zijn vrouw verloren hun twee kinderen en (schoon)ouders bij de ramp. 'Ik wil persoonlijk alles weten rondom de crash.' (+)

Het rapport wordt op dinsdag 13 oktober gepresenteerd. Duidelijk is al dat het vliegtuig neergehaald door een BUK-raket van Russische makelij. Het projectiel is afgevuurd vanuit pro-Russisch rebellengebied in Oost-Oekraïne. De vragen (+) die in het rapport centraal staan gaan onder meer over de toedracht, de passagierslijsten en de reden dat het vliegtuig over een conflictgebied vloog. Dit laatste gebeurt overigens nog steeds. Uit onderzoek blijkt dat een jaar na de crash van MH17 er nog steeds geen eenduidig waarschuwingssysteem is voor dreiging tegen de burgerluchtvaart. Critici menen dat de overheid een actievere rol moet spelen (+).

De Russen spelen vlak voor de presentatie van het Nederlandse rapport Oekraïne de zwartepiet toe. De maker van het BUK-raketsysteem Almaz-Antej presenteerde de resultaten van eigen onderzoek naar de MH17, waaruit onder andere zou blijken dat de raket is gelanceerd vanaf Oekraïens grondgebied. Dit zijn de belangrijkste punten uit de persconferentie van directeur Ian Novikov.

Dit artikel verscheen op 13 oktober 2015 op de website van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.