Ongelijken

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: de gewone man.
*Johan Cruijff

Detail van Francisco de Goya: De derde mei 1808 in Madrid, 1814. Foto MUSEO NACIONAL DEL PRADO

Toen ik twee weken geleden in het Prado stond voor het enorme schilderij De derde mei 1808 van Goya, stond er ongeveer op hetzelfde moment in Baltimore een man in zijn eentje voor een gesloten rij politieagenten. Zij: bewapend en als ME'ers uitgerust met helmen en doorzichtige schilden, alle gemerkt met 'Police'. Hij: verstild, verstijfd misschien, in spijkerbroek, hoodie, blauwe muts en gympies, zijn handen hangend naar beneden. Om hem heen een wijde, geruisloze cirkel van leeg asfalt, als een zeepbel die elk moment kan knappen. Het was twee dagen voordat de rellen begonnen in Baltimore, en de jonge fotojournalist Colin Campbell legde dit vast. Op Twitter was de vergelijking met de tankman op het Plein van de Hemelse Vrede in Peking gauw gemaakt. Even weerloos en eenzaam, moedig en hopeloos tegelijk. Hij staat er ontwapenend bij, maar daar lijken de gezagsdragers tegenover hem anders over te denken. Er is geen logica of proportie tussen die twee in dit beeld. Wat er zich buiten het beeld afspeelde, weten we natuurlijk niet - mogelijk staat hij in het midden, en vormt zich aan de andere kant een rij demonstranten.

Francisco de Goya: De derde mei 1808 in Madrid, 1814; Olieverf op doek; 266 x 345 cm, Museum Prado, Madrid. Foto MUSEO NACIONAL DEL PRADO

Ik keek naar Goya's man die in het felle licht staat, als een konijn in koplampen. Hij is het menselijke tegenbeeld van Christus: in zijn houding weerspiegelt hij de Messias, met gespreide armen, in zijn blik staat de angst voor de dood die een fractie van hem verwijderd is. En ik realiseerde mij dat al die foto's, deze in Baltimore, de tankman in Peking, en er zijn er veel meer, teruggaan op dit schilderij. Het eerste schilderij waarop de strijd tussen ongelijken zo prominent is verbeeld. Waarop het gewone volk de hoofdrol kreeg. En het eerste monumentale werk ook, zo las ik twee dagen na Madrid in Hans den Hartog Jagers boek Het streven, waarin een kunstenaar niet de status bevestigt van de machthebber (die doorgaans toch zijn salaris betaalt). Een revolutionair kunstwerk over de opstand van het Spaanse volk, niet gesteund door de eigen koning, tegen de troepen van Napoleon.

Kracht uit de massa

Maar als het om gewone mensen gaat, is het niet de verlichte bijna-Messias in dit schilderij. Niet de man die voor de rij politieagenten ging staan of voor de tank. Bij de gewone man zullen aarzeling en rechtvaardigheidsdrang in zulke omstandigheden voortdurend met elkaar strijden: hem zag ik achter de hoofdpersoon staan. Die wil wel, maar hij schuilt ook, in een reflex. Heel lang nam ik gedachteloos aan dat hij het was die de vuist hief. Nu werd me duidelijk dat die vuist niet van hem is maar van de paniekerig kijkende man voor hem. De gewone man, en vrouw, haalt kracht uit de massa. Die durft als de buren ook gaan en gelijk hebben ze, want massa kan verandering veroorzaken, zo is de afgelopen jaren in verschillende landen wel gebleken. Of niet, zoals hier bij Goya, en in Syrië, en dan volgt er vijf jaar gruwelijke 'burger'-oorlog.

Beschermen

Nu ik dit tik, is het 4 mei, het is vakantie en uit mijn raam zie ik drie vlaggen halfstok. Wat doen we in zulke angstige omstandigheden? De een smeekt, de ander gebaart 'kom maar op dan!', de volgende slaat zijn handen voor z'n gezicht als een kind dat denkt dat de wereld verdwijnt als-ie dat maar doet, weer een ander blijft woedend zijn vuist heffen. De meesten, denk ik, zullen proberen zich te beschermen zoals deze man hier. Niemand is helemaal moedig of helemaal laf. Wil en moed en hoop en angst dansen in je hoofd als een malle, als het erop aankomt. En Goya heeft ze allemaal verbeeld.

www.detailsofart.com

Inzoomen?

Zelf inzoomen op man in het felle licht, of op de soldaten? Dat kan met de inzoomtool hieronder.
Noot voor tablet- en smartphonegebruikers: de inzoomfunctie werkt alleen op desktop.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.