Onderzoeker prikt mythes door over deelnemers aan Witte Mars Witte burgers zijn ontgoocheld

Een jaar na de Witte Mars in Brussel, de grootste volksmobilisatie uit de Belgische geschiedenis, halen de gezagsdragers opgelucht adem....

PETER DE GRAAF

Van onze correspondent

Peter de Graaf

BRUSSEL

De tijd dat de boegbeelden van de Witte Beweging, de ouders van de vermoorde en vermiste kinderen, absolute onschendbaarheid genoten, is voorbij. In een populariteitsenquête van Humo dit voorjaar behaalde Paul Marchal, vader van de vermoorde An, een tweede plaats in de categorie 'Lul van het Jaar'. Hij moest slechts Marc Dutroux voor zich dulden. Het commentaar van de redactie: 'Nee Paul Marchal, u hebt uw best gedaan, maar tegen zulk een lul is geen kruid gewassen.'

Tijdens de mislukte 'paraplu-actie' van de witte comités deze zomer liet SP-voorzitter Louis Tobback zich misprijzend uit over de sociale beweging. Aan de deur van zijn privé-woning blafte hij, samen met zijn hondje Tina, de Leuvense actievoerders af. De voorman van de Vlaamse socialisten betichtte de witte comités zelfs van 'bruine methoden'. Toen Paul Marchal zelf enige dagen later alsnog een paraplu wilde overhandigen aan Tobback, stuitte hij op de Leuvense politie.

Over de Witte Beweging, die spontaan ontstond uit verdriet en woede over de affaire-Dutroux, bestaan veel mythes. Een aantal daarvan is doorgeprikt door de Antwerpse socioloog Stefaan Walgrave, die samen met Benoît Rihoux onderzoek heeft gedaan naar het fenomeen van de witte golf. Deze week presenteerden zij het boek De Witte Mars - van emotie tot politieke commotie (Uitgeverij Van Halewyck).

Zo zijn de naar schatting driehonderdduizend Belgen die op 20 oktober vorig jaar door het centrum van Brussel marcheerden (of eerder schuifelden) geen mensen die voor het eerst de straat opgingen. Velen hadden al eerder gedemonstreerd in betogingen tegen racisme of raketten. Het waren geen onmondige burgers die door het beruchte spaghetti-arrest tegen onderzoeksrechter Connerotte werden wakker geschud en de barricaden beklommen. 'Ze hadden meer ervaring met betogen dan de gemiddelde Belg', concludeert Walgrave.

Het motief voor de Witte Mars - en de Witte Beweging met alle witte comités die daaruit voortvloeide - was gemengd. Sommige, met name Waalse deelnemers betuigden vooral hun deelneming met de families van de vermoorde en vermiste kinderen. Anderen, met name Vlamingen, liepen mee met een duidelijke eis: een grondige hervorming van politiek en justitie.

Ook in de politieke voorkeur van de witte burgers bestaat een scheidslijn tussen Vlamingen en Franstaligen. De Vlaamse actievoerders tonen een diepe afkeer van het politieke systeem. Uit enquêtes blijkt dat alle Vlaamse partijen verliezen in de nasleep van de affaire-Dutroux. Aan Franstalige kant biedt de groene partij Ecolo een uitlaatklep voor de ontevreden burgers.

Opvallend is dat de witte burgers zich nauwelijks bedienen van 'rechts-autoritaire retoriek', aldus Walgrave. Er is vrijwel geen steun voor de herinvoering van de doodstraf, wat wel is gesuggereerd in de media. Ook vinden de witte betogers niet dat 'het volk de straffen moet uitvoeren'.

De roep om een sterke politie en justitie, traditioneel rechtse thema's, kan niet worden vertaald in een ruk naar rechts of extreem-rechts. Ook belichaamt de Witte Beweging geen ethisch reveil van fatsoensrakkers en moraalridders. De tolerantie onder de witte burgers over abortus en homoseksualiteit is relatief hoog.

Toch heeft met name het Vlaams Blok gepoogd electoraal voordeel te halen uit de protestgolf die zich vorig jaar over België spoelde. Ook de liberale oppositieleider De Croo heeft daartoe een weinig galante poging gedaan. En zelfs de christen-democraat Eyskens beschouwde de protesten als steun voor zijn roep om een traditionele seksuele moraal.

Maar de witte burger voelt zich niet meer dan de gemiddelde Belg aangesproken door rechtse of extreem-rechtse waarden. Integendeel zelfs. 'De Witte Beweging is een progressieve, meer linkse beweging', meent de socioloog Walgrave. Ook hij is verwonderd dat een protestpartij als het Vlaams Blok blijkbaar geen garen heeft kunnen spinnen bij de witte golf.

In aantallen slaat de Witte Beweging alle records. Walgrave schat het aantal mensen dat vóór, tijdens en na de Witte Mars de straat opging op een miljoen. Daarvan liep slechts één op vier mensen in verschillende betogingen mee.

'Dit is een uitzonderlijke volksmobilisatie, die we nimmer hebben gekend. Zelfs de vredesbeweging kon in de jaren tachtig niet zoveel mensen beroeren', aldus Walgrave. Onder de witte betogers bevonden zich relatief veel vrouwen, grote gezinnen en kantoorpersoneel. Het is geen beweging van één bepaalde klasse. Laag- en hooggeschoolden, arbeiders en intellectuelen liepen hand in hand.

Ook na de Witte Mars werden nog talloze lokale marsen en protestacties gehouden, al dan niet aangevoerd door 'de ouders'. De onderzoekers hebben in een periode van minder dan een jaar 223 acties van witte comités geteld. De volksbeweging is een massale uiting van protest en wantrouwen. 'De vertrouwensbreuk is compleet. Er ligt geen kloof, maar een ravijn tussen de overheid en de burgers', signaleert Walgrave.

De laatste maanden is de actiebereidheid echter aanmerkelijk verminderd, mede door verdeeldheid onder de witte comités. De emoties over de dood van de meisjes zijn geluwd. Een jaar na Dutroux overheerst ontgoocheling en desillusie. Ten tijde van de Witte Mars dacht ruim de helft van de Walen nog oprecht dat het volksoproer kon leiden tot grote veranderingen in de Belgische maatschappij. Inmiddels weten ze beter.

Premier Dehaene kan wel zeggen dat de Witte Mars heeft geleid tot 'een revolutie' binnen justitie. Maar de hervormingen zijn (nog) weinig zichtbaar voor de burgers. Bovendien zitten de meeste verantwoordelijken voor alle fouten in de onderzoeken naar de verdwenen kinderen, nog steeds op hun post. Vooral het aanblijven van Melchior Wathelet als Europees rechter is het symbool geworden voor de onwil van politiek en gerecht om de eigen stallen eens grondig uit te mesten.

'De kinderen zijn voor niets gestorven', verzuchtte Jean-Denis Lejeune twee maanden geleden, een jaar na de gruwelijke ontdekking van de stoffelijke resten van zijn dochter Julie in Sars-la-Buissière. De Witte Beweging staat voor de moeilijke opdracht om de vlam van hoop en waakzaamheid niet te laten uitdoven. Zondag houden de witte comités een gezamenlijke herdenkingsbijeenkomst voor het gerechtsgebouw van Neufchâteau. Ze hebben de ambities bij voorbaat bijzonder laag gesteld.

Dat is niet zo verwonderlijk, want de Witte Beweging heeft de 'loodzware erfenis' van de Witte Mars, beweert Walgrave. Velen zijn pessimistisch: waarom zouden ze zich nog inzetten voor een kleinere actie als de grootste volksmobilisatie die het land ooit heeft gekend al niets heeft opgeleverd?

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden