Onderzoeker is soms net een politicus

WETENSCHAP ALS MISSIE Scheidend KNAW-president Robbert Dijkgraaf vertelt wel een boeiend, maar niet het héle verhaal over wetenschap.

Professor Robbert Dijkgraaf heeft bij zijn afscheid als president van de KNAW weer gepleit voor meer fundamenteel onderzoek. Hij schaart zich daarmee in het koor van de advocaten van de pure wetenschap zoals Ad Lagendijk en Piet Borst, die onlangs weer hun beklag deden over het verkwanselen van de pure waardenvrije wetenschap en het onbegrip bij politiek en publiek voor wetenschap.


Dat is old school, hameren op het aambeeld van onstuurbaar fundamenteel onderzoek waarvoor men in blind vertrouwen publiek geld moet geven: dan 'komt het uiteindelijk wel goed met de innovatie'. Dijkgraaf heeft er geen cent extra door losgekregen, integendeel er is een forse greep in de kas van NWO, KNAW en ZonMW gedaan, ten faveure van onderzoek dat verplicht samen met het bedrijfsleven moet worden uitgevoerd. Dat is slecht nieuws, vooral voor startende onderzoekers.


Dijkgraaf heeft als echte bèta en topwetenschapper en vooral als wetenschappelijke sidekick in DWDD goede dingen voor de wetenschap gedaan. Hij heeft de mythe gereanimeerd met verhalen over zwarte gaten, de big bang, het Higgs-boson en het raadsel van de donkere materie. Robbert heeft met zijn openbare les anderhalf miljoen mensen het gevoel gegeven dat ze begrijpen wat de wetenschappers nu begrijpen, een prestatie van formaat.


Toch doen we er nu goed aan maar eens het echte en hele verhaal over de wetenschap te vertellen. Wetenschap heeft zich sinds 1980 in razend tempo ontwikkeld van aanbodgestuurde black box tot een proces van 'samen maatschappelijke vragen identificeren en aanpakken'. Ze is op die manier uitgegroeid tot een machtige maatschappelijke factor. Moderne wetenschap is topsport en vooral teamsport, waar op hoog niveau en op het scherp van de snede gewerkt wordt.


Laten we de mythes over wetenschap, als enige plek op aarde waar ieder belangeloos en vervuld van hoog verheven idealen de prachtigste ontdekkingen doet, achter ons laten. Wetenschappelijke kennis is harder nodig dan ooit, en dat er af en toe over de juistheid en bruikbaarheid daarvan gediscussieerd wordt, is niet vreemd. Kennis is het product van mensen die niet onfeilbaar of heilig zijn. Er is onzekerheid en er zijn forse meningsverschillen, vooral aan het front van de wetenschap waar nieuwe kennis gemaakt wordt. Laten we die discussies niet toedekken, maar uitleggen dat in de praktijk van wetenschap die verschillen van inzicht er uitgezeefd worden tot een robuust eindproduct ontstaat.


Zo is wetenschap altijd geweest, en het is juist dat proces dat wetenschappelijke kennis zo sterk maakt. Wetenschap is in alle opzichten gewoon mensenwerk, maar wel heel leuk, creatief en bijzonder werk, want door wetenschap kun je de wereld veranderen. Latour schreef niet voor niets in een boek over Pasteur: 'Give me a laboratory and I will raise the world.'


Ook de wetenschap doet aan politiek, want er moeten keuzen gemaakt worden met schaarse middelen. Er spelen tegengestelde belangen, ook als het om fundamenteel onderzoek gaat. De keus om miljarden te besteden aan het zoeken naar bewijs voor het Higgs-boson of donkere materie is dus niet waardenvrij. Immers, met dat geld had ook aan een malariavaccin of aan de ontwikkeling van een nieuwe behandelmethode van kanker, of preventie van een tropische ziekte of hartfalen gewerkt kunnen worden.


In het licht van die discussies moet de KNAW de pleitbezorger zijn voor 'well ordered science in a well ordered society', zoals de wetenschapsfilosoof Philip Kitcher het noemt. Dat vereist een proces waarin we samen, op ordentelijke democratische wijze de belangrijke problemen uit de maatschappij identificeren en onze prioriteiten stellen.


KNAW-onderzoekers hebben in 2011 de 49 grote maatschappelijke problemen benoemd waarnaar onderzoek gedaan moet worden. Daarvoor hebben we alle wetenschapsgebieden hard nodig. Voor een flink aantal instituten, faculteiten, TU's en UMC's zijn concrete vragen uit de maatschappij leidend voor het onderzoek. Dat hoeft niet ten koste te gaan van fundamenteel onderzoek. Neem het onderzoeksterrein van de nieuwe KNAW-president Hans Clevers, waarin fundamenteel en toegepast onderzoek naadloos met elkaar verweven zijn: hoe werken cellen in ons lichaam, waar gaat dat fout bij kankercellen en kunnen we dat herstellen en voorkomen?


Laat ook de KNAW onomwonden de moderne wetenschap, die werkelijk in open interactie met de maatschappij staat, omarmen en uitdragen. Die ontmythologisering van wetenschap brengt de onderzoekers op het marktplein midden tussen de potentiële gebruikers van nieuwe kennis. Gebruikers die zich staan te verdringen met hun vragen en met de wil om aan het werk te gaan, samen met die onderzoekers.


FRANK MIEDEMA


is vicevoorzitter van de raad van bestuur UMC Utrecht.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden