NieuwsRusland

Onderzoek: ‘Russische veiligheidsdienst stond al jaren klaar om Navalny te vergiftigen’

De Russische oppositieleider Aleksej Navalny is in augustus vergiftigd door een geheime toxicologen-eenheid van Ruslands veiligheidsdienst FSB. Dat stelt onderzoekcollectief Bellingcat samen met het Duitse tijdschrift Der Spiegel, de Amerikaanse zender CNN en onderzoekssite The Insider.

De Russische oppositieleider Alexej Navalny, poserend met familie in een ziekenhuis in Berlijn, nadat hij ternauwernood een vergiftiging heeft overleefd.  Beeld AFP
De Russische oppositieleider Alexej Navalny, poserend met familie in een ziekenhuis in Berlijn, nadat hij ternauwernood een vergiftiging heeft overleefd.Beeld AFP

Aan de hand van telecomdata en reisgegevens ontdekten de onderzoekers dat Navalny op bijna al zijn reizen geschaduwd wordt door agenten van FSB-eenheid 34435. In de weken voor de vergiftiging belden agenten van de eenheid herhaaldelijk met deskundigen op het gebied van zenuwgif. Zeker drie van de agenten bleken op 20 augustus vlakbij Navalny in Tomsk, de Siberische stad waar de politicus het vliegtuig nam waarin hij in coma raakte.

Navalny werd na een noodlanding opgenomen in een ziekenhuis in Omsk en later overgevlogen naar een ziekenhuis in Berlijn. Drie Europese laboratoria en een laboratorium van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens concludeerden dat Navalny vergiftigd was met het Russische zenuwgif novitsjok.

Bellingcat

Het onderzoek onder leiding van Bellingcat stelt dat de FSB al jarenlang paraat stond om Navalny te vergiftigen. Volgens Bellingcat begonnen agenten van de gespecialiseerde FSB-eenheid Navalny te volgen in 2017, het jaar waarin de oppositieleider zich kandidaat stelde voor presidentsverkiezingen. Meer dan dertig keer boekten de agenten reizen die overlapten met campagnereizen van Navalny.

Tijdens die reizen communiceerden de telefoons van de agenten via telecommunicatiepalen in de buurt van Navalny en belden ze naar nummers die volgens Bellingcat toebehoren aan FSB-bevelhebbers in Moskou. Ook ontdekte Bellingcat communicatie tussen de telefoons van de agenten en telefoons bij instituten waar chemische wapens ontwikkeld worden.

Bellingcat zegt dat het de telefoongegevens en andere databases verkreeg via dataleks op het internet en via Ruslands ‘zwarte datamarkt’. Daarmee doelt het onderzoekscollectief op corrupte politieagenten, werknemers van telecombedrijven en bankmedewerkers die op internet databases met vertrouwelijke gegevens verkopen tegen betaling in cryptovaluta.

Bij eerdere onderzoeken baseerde Bellingcat zich op openbare gegevens, zoals satellietfoto’s en berichten op sociale media. Zo kwam Bellingcat bijvoorbeeld de Russische Buk-raketinstallatie op het spoor waarmee in 2014 vlucht MH17 werd neergeschoten. De informatie waar Bellingcat zich nu op baseert, is vertrouwelijk en niet legaal verkrijgbaar.

Vijftien agenten

De gespecialiseerde FSB-eenheid bestaat volgens de onderzoekers uit ongeveer vijftien agenten met achtergronden in chemische en biologische oorlogsvoering, geneeskunde en geheime operaties. Ze reizen in kleine, variërende groepjes achter Navalny aan. Soms vliegen ze al een dag eerder dan de oppositieleider. Ze nemen nooit hetzelfde vliegtuig als Navalny, waarschijnlijk om ontmaskering te voorkomen.

Ook tijdens vakanties schaduwen de agenten de oppositieleider. En daar blijft het niet bij, suggereert Bellingcat. Tijdens een korte vakantie in de Russische kustplaats Kaliningrad raakte Navalny’s vrouw Joelia onwel. Ze klaagde over een acute, hevige vermoeidheid en verloor haar oriëntatievermogen. ‘Nu begrijp ik pas hoe slecht ze zich voelde, wat er aan de hand was en wat een verschrikkelijk gevoel ze gehad moet hebben’, zegt Navalny tegen CNN.

Uit de gegevens van Bellingcat blijkt dat er drie agenten van de FSB-eenheid aanwezig waren in Kaliningrad. De beveiligingscamera’s van het hotel waren uitgeschakeld tijdens Navalny’s bezoek. Kort na de inzinking van Joelia Navalnaja volgde een piek in het telefoonverkeer tussen agenten van de FSB-eenheid, hoge FSB-officieren in Moskou en vermeende FSB-instituten voor chemische wapens.

Eenzelfde piek vindt volgens Bellingcat plaats op 20 augustus 2020, als het vliegtuig met Navalny een noodlanding maakt in Omsk. FSB-officieren in Moskou bellen kort en vaak met bevelhebbers van de gespecialiseerde eenheid. Vladimir Bogdanov, een van de hoogste FSB-generaals, neemt deel aan de telefoongesprekken.

Ook terug in de Russische hoofdstad leiden de digitale sporen van de agenten naar beveiligde FSB-kwartieren. De agenten houden voortdurend telefonisch contact met Stanislav Maksjakov, een militaire wetenschapper die meewerkte aan de ontwikkeling van chemische wapens in de Sovjet-Unie, waaronder mosterdgas, en die nu de vermeende bevelhebber is van de FSB-eenheid.

Centrum van de macht

Van Maksjakov loopt de bevelsstructuur richting het centrum van de macht in Rusland. Maksjakovs leidinggevende brengt verslag uit aan Vladimir Bogdanov, de FSB-generaal. Telefoongegevens tonen volgens de onderzoekers dat Bogdanov in de weken voor Navalny’s vergiftiging contact heeft gehad met ontwikkelaars van zenuwgif. De baas van Bogdanov, FSB-directeur Aleksandr Bortnikov, is direct ondergeschikt aan president Poetin, zelf voormalig FSB-directeur en spion bij voorganger KGB.

Het is niet de eerste keer dat eenheid 34435 in verband gebracht wordt met chemische wapens. De eenheid werd opgericht onder de KGB, de voorganger van de FSB, en houdt zich op papier bezig met forensisch onderzoek, maar gevluchte inlichtingenagenten getuigden eerder over nauwe banden van de eenheid met een laboratorium voor chemische wapens.

Moordaanslag

Ook westerse regeringen houden de FSB verantwoordelijk voor de moordaanslag op Navalny. In oktober zette de Europese Unie FSB-directeur Aleksandr Bortnikov op een sanctielijst wegens de vergiftiging. Door twee van Poetins naaste medewerkers in het Kremlin ook op de lijst te zetten, maakte de EU duidelijk ervan uit te gaan dat de president op zijn minst goedkeuring gaf voor de vergiftiging.

Rusland heeft geen onderzoek ingesteld naar de oorzaak van Navalny’s coma. Doktoren van het ziekenhuis in Omsk zeiden aanvankelijk dat Navalny vergiftigd was, maar trokken die diag-nose later in. Beveiligingsbeelden van het hotel waar Navalny verbleef in Tomsk, zijn in beslag genomen door de autoriteiten. Poetin zei vorige week tegen de Russische mensenrechtenraad dat een onderzoek niet nodig is. ‘Als iemand net niet overlijdt, betekent dat niet dat je een strafzaak moet openen.’

Navalny zegt tegen CNN dat het ‘absoluut angstaanjagend’ is om erachter te komen dat hij jarenlang is gevolgd door de toxicologen-eenheid van de FSB.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden