Onderzoek nazikampen schokt zelfs kenners

Niet zevenduizend maar 42.500 kampen en -getto's werden door de nazi's verspreid over Europa opgezet. 'Deze cijfers zijn ongelooflijk.'

WASHINGTON - Dertien jaar geleden begonnen onderzoekers van het Holocaust Memorial Museum in Washington aan een luguber project: het documenteren van alle getto's, werkkampen, concentratiekampen en moordfabrieken die de nazi's in Europa hadden opgezet.


Wat zij tot nu hebben gevonden, heeft ook de grootste kenners van de geschiedenis van de Holocaust geschokt. Ongeveer 42.500 getto's en kampen in heel Europa zijn gecatalogiseerd, in Duitsland zowel als elders. Tot nu werd het aantal geschat op ongeveer zevenduizend.


De omvang is zo onthutsend, dat Holocaustexperts twijfelden of ze het wel goed hadden verstaan, toen de leiders van het project een eerste presentatie van hun bevindingen gaven tijdens een academisch forum eind januari op het German Historical Institute in Washington.


'De aantallen zijn veel hoger dan waar we voorheen van uitgingen', zegt Hartmut Berghoff, directeur van het instituut. 'We wisten wel hoe vreselijk het leven in de kampen en de getto's was, maar deze cijfers zijn ongelooflijk.'


De kampen omvatten niet alleen vernietigingscentra, maar ook duizenden kampen voor dwangarbeid, waar gevangenen benodigdheden voor de oorlogsvoering produceerden; kampen voor krijgsgevangenen; gebouwen met de eufemistische naam 'zorgcentra', waar zwangere vrouwen tot abortus werden gedwongen of waar hun baby's na de geboorte werden gedood; bordelen, waar vrouwen werden gedwongen tot seks met Duitse militairen.


Auschwitz en een handvol andere concentratiekampen zijn in het publieke bewustzijn het symbool geworden van de moordmachine van de nazi's. Net zo goed wordt het afzonderen van Joodse families in getto's in hun woonplaats geassocieerd met één plek - het getto van Warschau, bekend vanwege de opstand in 1943. Maar deze oorden, hoe berucht ook, vertegenwoordigen maar een minuscuul deel van het gehele nazinetwerk, zo maakt het nieuwe onderzoek pijnlijk duidelijk.


Op de plattegronden waarop de onderzoekers de kampen en getto's hebben ingetekend, zijn grote delen van het Europa van tijdens de oorlog veranderd in zwarte clusters van dood, marteling en slavernij. Het zwaartepunt ligt in Duitsland en Polen, maar in alle richtingen zijn vertakkingen te zien.


De leiders van het project, Geoffrey Megargee en Martin Dean, schatten dat 15- tot 20 miljoen mensen zijn gestorven of gevangen zaten in de oorden die zij hebben geïdentificeerd als onderdeel van een meerdelige encyclopedie. Het Holocaust Museum heeft de eerste twee delen gepubliceerd, vijf andere delen worden tot 2025 uitgebracht.


Het bestaan van kampen en getto's was voorheen slechts gefragmenteerd bekend, regio voor regio. Maar de onderzoekers, gebruik makend van de data van zo'n vierhonderd toeleveranciers, hebben voor het eerst het gehele netwerk gedocumenteerd. Zij hebben onderzocht waar de centra zich bevonden, hoe ze werden gerund en wat hun doel was.


Het onderzoek kan ook juridische gevolgen hebben. Het kan een klein aantal overlevenden helpen met het staven van hun claims over niet-uitgekeerde verzekeringen, geroofd bezit, geconfisqueerd land en andere financiële kwesties.


'Hoeveel claims zijn afgewezen omdat de slachtoffers in een kamp zaten dat we niet kenden?', zegt Sam Dubbin, een advocaat uit Florida die een groep overlevenden vertegenwoordigt die claims proberen in te dienen tegen Europese verzekeringsmaatschappijen.


Volgens hoofdonderzoeker Megargee heeft het project de inzichten veranderd onder Holocaustonderzoekers over hoe de kampen en getto's zich hebben ontwikkeld. Al in 1933, toen Adolf Hitler net aan de macht was, vestigde het Derde Rijk ongeveer 110 kampen voor ongeveer tienduizend mensen, voor het merendeel politieke tegenstanders, zo ontdekten de onderzoekers.


Nadat Duitsland was begonnen de buurlanden te bezetten, werd het gebruik van kampen en getto's uitgebreid. Voortaan werden niet alleen Joden opgesloten (of vermoord), maar ook homoseksuelen, zigeuners, Polen, Russen en veel andere etnische groepen in Oost-Europa. De centra varieerden sterk in doel, organisatie en omvang, afhankelijk van de behoeften van de nazi's.


De grootste locatie is het beruchte getto van Warschau, waar op een gegeven moment 500 duizend mensen verbleven. Maar in een van de kleinste kampen, München-Schwabing in Duitsland, werkten slechts enkele tientallen gevangenen. Kleine groepen werden van daar onder bewaking naar het concentratiekamp Dachau gestuurd. Ze kregen zweepslagen en moesten werk verrichten voor een fervente nazi-aanhangster genaamd 'Zuster Pia'. Zij moesten haar huis schoonmaken, haar tuin onderhouden en zelfs speelgoed maken voor haar kinderen.


Toen het onderzoek in 2000 begon, verwachtte Megargee hooguit zevenduizend kampen en getto's te vinden, afgaand op eerdere schattingen. Maar de aantallen bleven maar toenemen - eerst naar 11.500, toen 30.000, tot 42.500.


De cijfers zijn verbluffend: 30.000 kampen voor slavenarbeid; 1.150 Joodse getto's; 980 concentratiekampen; 1.000 krijgsgevangenkampen; 500 bordelen met seksslaven; duizenden andere kampen, die werden gebruikt om ouderen en gehandicapten te euthanaseren, vrouwen te aborteren of slachtoffers af te voeren naar vernietigingskampen. In Berlijn alleen al vonden de onderzoekers 3.000 kampen en zogenoemde Jodenhuizen, terwijl Hamburg er 1.300 telde. Onderzoeker Martin Dean zegt dat de bevindingen er geen twijfel over laten bestaan dat veel Duitse burgers, ondanks alle ontkenningen na de oorlog, geweten moeten hebben van het bestaan van nazikampen, die immers wijdverspreid waren. 'Je kon letterlijk nergens heen gaan in Duitsland zonder tegen een werkkamp, krijgsgevangenkamp of concentratiekamp aan te lopen', zegt hij. 'Ze waren overal.'


NIOD niet verrast

Ook in Nederland waren meer getto's en kampen dan de vijf doorgangs- en concentratiekampen die officieel staan geregistreerd. Het Nederlands Instituut voor Oorlogs Documentatie (NIOD) kijkt 'niet vreemd op' van het hoge aantal dat het Amerikaans Holocaust Memorial Museum telde. 'Wel vraag ik me af welke definities ze hebben gebruikt', zegt woordvoerder David Barnouw van het NIOD. 'Ze noemen bijvoorbeeld ook bordelen van de Wehrmacht. Die zijn in Nederland ook gesticht, maar binnen heel korte tijd weer gesloten omdat er geen behoefte aan was. De soldaten hadden vriendinnetjes genoeg in Nederland, ze hoefden niet naar bordelen.'

Anderszins bevreemdt het Barnouw dat de tien à twintig Joodse werkkampen die Noord- en Oost-Nederland in 1942 telden, niet zijn meegerekend. Want daarmee zou het aantal locaties in Nederland hoger moeten zijn dan de tien die nu door de onderzoekers zijn geconstateerd (inclusief de vijf bekende kampen in Westerbork, Schoorl, Amersfoort, Ommen en Vught).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.