InterviewMarenne Jansen

Onderzoek: cadetten op Koninklijke Militaire Academie leren zich te misdragen

Filosoof en politicoloog Marenne Jansen bracht voor haar promotieonderzoek anderhalf jaar door tussen de cadetten van de Koninklijke Militaire Academie (KMA). Haar conclusie: wangedrag, pesterijen en misbruik op militaire opleidingen zijn geen incidenten, maar het gevolg van structurele problemen.

Nieuwe cadetten van de KMA gaan op bivak in de bossen bij Rijen.Beeld Hollandse Hoogte / Joyce van Belkom

Zodra de cadetten van de Koninklijke Militaire Academie (KMA) hun opleiding tot officier beginnen, krijgen ze strenge regels opgelegd. ‘Maar in de weken daarna’, zegt onderzoeker Marenne Jansen, ‘blijkt tussen de regels door dat het helemáál niet de bedoeling is om je daar ook echt aan te houden. Want een echte officier wordt dronken, haalt rotzooi uit en doet allerlei dingen die niet mogen. En als je daar niet aan meedoet, val je buiten de groep.’

Die impliciete mores, stelt ze, vormen de voedingsbodem voor wangedrag. Het is een van de conclusies van filosoof en politicoloog Marenne Jansen (37) die vrijdag promoveert op haar onderzoek naar militair leiderschap. Voor haar onderzoek, in opdracht van de Nederlandse Defensie Academie, TNO en de Radboud Universiteit, bracht ze anderhalf jaar door tussen de cadetten van de KMA. Ook ging ze twee weken lang mee op een missie naar Afghanistan.

Van dichtbij volgde ze hoe de cadetten worden opgeleid tot toekomstige militaire leiders. Vervolgens trok ze een opvallende conclusie: wangedrag, pesterijen en misbruik op militaire opleidingen zijn geen incidenten, maar het gevolg van structurele problemen in het militaire onderwijs.

Het idee dat een ‘echte’ officier dronken wordt en dingen doet die niet mogen, zit dat ook bij leidinggevenden?
‘Tijdens de gesprekken met cadetten merkte ik dat het zo in elkaar zat. Een cadet zei me dat hij onlangs van de majoor had gehoord dat ze veel te braaf waren en dat ze af en toe een deur moesten intrappen – als híj het maar niet zag.’

En als ze het wel zien, wordt er dan goed gereageerd?
‘Er wordt óf weggekeken, met het idee: dit hoort erbij, je moet tegen een geintje kunnen. Óf de dader wordt onmiddellijk ontslagen en er worden nog strakkere regels en normen verzonnen. Maar het wordt niet aangepakt. Het is net als met kinderen: op de lange termijn werkt dat niet.’

Waarom niet?
‘Op de KMA worden toekomstige militaire leidinggevenden opgeleid. Die moeten zelfstandig na leren denken. Die moet je juist ruimte geven voor eigen verantwoordelijkheid. En minder regels. Een hoge officier omschreef het treffend tijdens de ontgroening. Midden in de nacht stond ik naast hem terwijl de cadetten op de grond door het ijskoude water van de gracht waadden. Hij zei: we leren ze hier allemaal door dezelfde hoepeltjes te springen, en tegelijkertijd willen we dat daar unieke leiders uitkomen. Hij zag het heel goed, maar hij was blijkbaar ook niet in staat het te doorbreken.’

Discipline is toch belangrijk voor militairen?
‘Klopt, maar ik heb het niet over het aanleren van militaire drills. Ik heb gekeken naar persoonlijke vorming, een van de drie speerpunten van de opleiding. De vraag is of je aan karaktervorming doet door meer discipline of strengere regels.’

Wat zou de KMA moeten doen?
‘Ze zouden het ‘competentiegerichte’ onderwijs kunnen afschaffen. Nu moeten cadetten allerlei competenties halen: ze moeten laten zien dat ze initiatief tonen, of dat ze ‘authentiek’ zijn. Een cadet die ik sprak, had gehoord dat hij zich meer moest profileren op de competentie ‘samenwerken’. Vervolgens zag ik hem voor de neus van de instructeur heel opzichtig tegen een andere cadet zeggen: goh, zullen wij eens even samenwerken? Nou, die competentie kon hij afkruisen.

‘Deze vorm van onderwijs creëert excellente schapen: mensen die precies doen wat ze denken dat er van hun wordt verwacht. Die cadetten lachen hier om. Het zijn sportieve jongens die van het vwo komen - die snappen donders goed hoe dit werkt. Dus laat ze zelf nadenken over samenwerking en met een idee komen.’

Marenne Jansen (37) promoveert vrijdag op haar onderzoek naar militair leiderschap Beeld Claire Felicie

Maar de instructeurs zien dit probleem toch ook?
‘Nou, wat zich wreekt, is dat de leidinggeven op de KMA geen erebaan is. In de VS is dat heel anders. Op West Point zitten militairen die hun sporen hebben verdiend. Hier is dat niet altijd zo. Een van de cadetten klaagde tegen me: ja, en dan krijgen we weer les van zo’n uitgerangeerde majoor. Een bijkomend probleem is dat de instructeurs weliswaar meer veldervaring hebben, maar cognitief vaak een lager niveau dan de cadetten. Ik denk dat je moet zoeken naar betere rolmodellen.’

Hoe keek u naar de ontgroening?
‘Ik had het allerergste verwacht, juist dat viel ontzettend mee. Sinds een paar jaar wordt de verantwoordelijkheid sterker bij de ontgroeners gelegd. Ze mogen cadetten best op hun rug elkaar spaghetti laten voeren, maar ze moeten wel bedenken wat ze ervan moeten leren. Dus als je wilt dat ze leren om voor zichzelf op te komen, hoe verander je die oefening dan? Dat werkte heel goed.’

Bent u geschrokken van wat u zag?
‘Nou, het viel me wel op hoeveel tegenstrijdigheden deze cadetten over zich heen kregen: je moet de regels volgen, maar eigenlijk niet. Je moet zelfstandig zijn, maar alleen volgens hun voorwaarden. Je moet werken in een heroïsche organisatie, maar de realiteit is anders.

‘De cadetten die ik sprak, hadden een heldhaftig beeld van een militair. Een militair, dat is een boomlange vent die de hele dag allemaal dingen doet om de wereld te redden. Gek genoeg werd dat ideaalbeeld in de loop van hun opleiding steeds sterker. Terwijl de dagelijkse werkelijkheid heel banaal was. Want het eten is vies, de uniformen komen niet op tijd, ze vinden de docenten stom, en tijdens de opleiding staan ze vaak urenlang te wachten en te niksen. Ja, dan krijg je misschien wel de neiging om je te misdragen.’

Hoe heeft Defensie gereageerd op uw conclusies?
‘Dit is een belangrijk onderwerp voor Defensie. Ik ben door veel militairen benaderd. Ze willen hier graag over praten.’

Het ministerie van defensie laat weten dat dit onderzoek een bijdrage kan leveren om de organisatie beter te maken, maar dat de resultaten eerst besproken zullen worden. Ook zal de onderzoekster worden uitgenodigd door de Taskforce, die zich bezighoudt met de versterking van sociale veiligheid binnen militaire opleidingen.

Geplaagd door schandalen
Een homoseksuele cadet die wordt vernederd, een Turkse Nederlander die met racisme te maken krijgt en een leidinggevende die meerdere relaties heeft met meerdere vrouwelijke cadetten. Wat is er toch aan de hand op de Koninklijke Militaire Academie?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden