Onderworpen, van moeder op kind

Officieel is het verboden, maar in de Sahel geldt nog steeds een vorm van erfelijke slavernij. Honderdduizenden Afrikanen worden er als slaaf geboren. 'Ook rechters hebben slaven.'

'Slavernij is totale onderwerping. Je merkt het als je met de mensen praat: ze durven je niet aan te kijken of uit zichzelf iets te zeggen. Ze zijn gewend bevelen te krijgen en geloven dat hun situatie Gods wil is', zegt Sarah Mathewson van Anti-Slavery International, een Britse ngo die zich inzet voor de bestrijding van slavernij.


Mathewson reist als coördinator veelvuldig door Afrika en spreekt met slaven en voormalige slaven. Ze weet dat je mensen kunt vrijmaken, maar ze daarmee nog niet hebt bevrijd. 'Ze hebben geen enkel zelfrespect en zijn volledig getraumatiseerd. De grote uitdaging is dan ook ze niet alleen vrij te maken, maar echt te emanciperen.'


'Moderne slavernij' kent, 150 jaar na de deze week herdachte afschaffing door Nederland, talloze vormen; van schuldslavernij en gedwongen (kinder-) arbeid tot gedwongen huwelijken en vrouwenhandel. Eén vorm springt er echter uit omdat het onvoorstelbaar lijkt dat die anno 2013 nog steeds bestaat, namelijk de erfelijke slavernij, waarbij mensen geboren worden als slaaf of lid van een slavenkaste.


Erfelijke slavernij komt als traditionele vorm van slavernij vooral voor in de Sahel, van Mauritanië tot Soedan, zegt Mathewson. En dan met name onder nomadische woestijnstammen als de Toearegs. Het gaat om forse aantallen. Schattingen spreken van 120 duizend mensen in Niger, 250 duizend in Mali en 600 duizend in Mauritanië, ofwel 10 tot 20 procent van de bevolking.


De situatie verschilt van land tot land. 'In Mauritanië is de slavernij echt overal, tot in de hoofdstad Nouakchott, en is de regering er actief bij betrokken. In Mali en Niger komt het vooral voor in afgelegen gebieden in de woestijn, regio's waar de Toearegs de lakens uitdelen.De regering kijkt er weg uit angst de Toearegs te provoceren.'


Slavernij gaat over van moeder op kind. Slaven hebben geen rechten. Ze zijn eigendom van hun meester, kunnen worden verhandeld of geërfd, maar mogen zelf niets bezitten. Ze werken zonder loon, hebben meestal beperkte bewegingsvrijheid (vooral de vrouwen) en zijn onderworpen aan mishandeling, seksueel misbruik en geweld. Soms zijn ze onderdeel van de huishouding van hun meester, als personeel, soms wonen ze in een apart dorp en bewerken ze zijn land, als middeleeuwse lijfeigenen.


Publieke slavenmarkten bestaan niet meer, maar slavenhandel vindt nog steeds plaats, aldus Mathewson. 'Slaven worden via familienetwerken verkocht of verhuurd, omdat sommige families meer slaven hebben dan ze nodig hebben. Kinderen van slaven worden vaak cadeau gedaan als huwelijksgeschenk.'


In Niger bestaat de praktijk van de 'vijfde vrouw'. 'De Koran staat een man toe vier vrouwen te hebben. Mannen in Niger willen daarnaast graag een slavin als vijfde vrouw, want die telt niet mee. En waarom zou je geen tien 'vijfde vrouwen' hebben? De vrouwen worden verkocht voor zo'n 400 dollar, het merendeel is jonger dan 15 jaar.'


Systematische vernedering is eigen aan het systeem. 'Slaven zijn moslims zoals hun meesters, maar krijgen geen moslimnamen, want dat zou maar status geven.' Dus worden ze vernoemd naar een favoriet voorwerp of gerecht. Slavinnen mogen geen sluier dragen of hun armen bedekken zoals gewone vrouwen. 'Mogelijk omdat moslims geen moslimslaven mogen hebben. Men doet dus maar of die slaven geen moslims zijn.'


Dat was ook de reden dat de bella, de zwarte slaven in Mali, vorig jaar tijdens de burgeroorlog zwaar te lijden hadden onder de opmars van de islamisten. Als armste en meest gemarginaliseerde groep konden ze niet wegkomen. En als tweederangs moslims waren ze een makkelijk doelwit voor de sharia-extremisten, vooral de ongesluierde vrouwen.


De slavernij in de Sahel heeft ook een etnische component, zegt Mathewson. 'De meeste slaven in Mauritanië behoren tot de hratine, een kaste van zwarte groepen uit het zuiden die al eeuwen door Arabisch sprekende blanke Berbers uit het noorden worden overheerst. De Toearegs kennen de Witte Tamasheq, de edelen en vazallen, en de Zwarte Tamasheq, de slaven. Maar bij de Peul zijn zowel meesters als slaven zwart.'


Officieel geldt ook in deze landen een verbod op de slavernij. Mali en Niger schaften die af in de jaren zestig. Mauritanië, als laatste land ter wereld, in 1981. Mathewson: 'Dat klopt, maar een misdrijf werd slavernij pas veel later, in Niger in 2003, in Mauritanië in 2007. In Mali moet het nog altijd gebeuren.'


In Mauritanië is tot nu toe pas één slavenhouder vervolgd, in 2011. 'Hij kreeg twee jaar cel, maar ging in beroep en is op borgtocht vrijgelaten. Die zaak moet nog altijd voorkomen.'


Een zaak uit Niger werd in 2008 behandeld bij het internationale hof van Ecowas (Economische Gemeenschap van West-Afrikaanse Staten). 'Dat hof veroordeelde het vonnis van een Nigerese rechtbank. Die had een slaveneigenaar in het gelijk gesteld die de baby opeiste van een gevluchte slavin met wie hij twee kinderen had. De vrouw en haar nieuwe man waren vervolgens veroordeeld wegens bigamie.'


Dat de wet een dode letter blijft en rechtbanken ten gunste van de meesters oordelen, is niet verwonderlijk. 'Slavernij is gebaseerd op gewoonterecht en dat is vaak sterker dan het nationale recht. Slavernij is zeker in Mauritanië verbonden met de heersende klasse. Politici en rechters hebben vaak zelf slaven. Niemand heeft belang bij hun emancipatie.'


Toch kiest Mathewson de juridische weg om de slavernij te bestrijden. 'We richten ons op de wetgeving en de handhaving ervan, als afschrikwekkend middel. Je moet de internationale reputatie van de heersende klasse in diskrediet brengen. Ze moeten er last van gaan krijgen. Daarnaast hebben we programma's voor educatie en emancipatie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden