ANALYSEMIDDENSCHOOL

Onderwijslobby blaast nieuw leven in de middenschool

In het opgelaaide debat over meer kansengelijkheid op school, grijpt een breed front van onderwijsorganisaties terug op een oud en omstreden concept: alle leerlingen tot hun 15de door elkaar heen in de klas. Pas daarna scheiden de wegen van de leerlingen die academisch onderwijs gaan volgen en zij die beroepsgericht verder leren. 

Op de Open Scholengemeenschap Bijlmer (OSB) in Amsterdam-Zuidoost zitten leerlingen de eerste twee jaar samen met leeftijdsgenoten van alle niveaus en achtergronden bij elkaar in de klas.Beeld Rebecca Fertinel

Het ‘Onderwijspact’, waarin organisaties als het LAKS, CNV Onderwijs, de VO-raad en de MBO Raad samenwerken, presenteerde dinsdag het plan waarmee het een reeks actuele problemen hoopt op te lossen: van de groeiende ongelijkheid tussen kinderen uit kansarme en die uit kansrijke milieus, tot aan de onderwaardering van het beroepsonderwijs en de vele ‘schotten’ tussen de onderwijstypen die het zo lastig maken om op latere leeftijd nog te switchen. 

Toch zal hun oplossing bij veel oudgedienden in de lerarenkamers vooral herinneringen oproepen aan twee begrippen die symbool staan voor de weerbarstigheid van de onderwijspolitiek: de middenschool en de basisvorming. De eerste was in de jaren zeventig een belangrijke pijler van het verheffingsideaal van de PvdA. Eén schooltype voor alle leerlingen tot 16 jaar zou de kansen vergroten voor leerlingen uit kansarme milieus. 

Gepolariseerde debatten

Die middenschool liep vast in zwaar gepolariseerde  debatten. Toch kon PvdA-bewindsman Jacques Wallage in 1992 het startsein geven voor een vergaande variant. De onderwijstypen bleven bestaan, maar in de nieuwe ‘basisvorming’ dienden de scholen wel een gemeenschappelijk pakket van vijftien vakken in te voeren voor alle leerlingen in de onderbouw, van gymnasium tot het voorbereidend beroepsonderwijs. Het moest de definitieve selectie een paar jaar uitstellen.

Onderwijskundigen zoals professor Kees Schuyt – die nota bene aan de wieg stond van de basisvorming – waarschuwden meteen. In het oorspronkelijke plan was immers nog sprake geweest van twee niveaus. Dat de politiek er nu toch een verplicht pakket op één niveau doorheen joeg, ging in tegen het ‘op common sense berustende idee’ dat de intellectuele verschillen tussen leerlingen op 12-jarige leeftijd al zo groot zijn dat elke leerling een eigen traject moet kunnen volgen. Schuyt voorzag ongelukken.

En die kwamen. Een evaluatie leidde in 1999 tot vernietigende conclusies. De beoogde verbetering van de prestaties van achterstandsleerlingen bleef grotendeels uit, het programma bleek voor de vmbo’ers te zwaar en voor vwo’ers te makkelijk. De onderzoekers waarschuwden voor ‘een sluikse niveauverlaging’ bij de beste leerlingen. Omdat veel scholen dat zelf ook al hadden gezien, werd op grote schaal gezondigd tegen de voorschriften uit Den Haag. De meeste scholen selecteerden hun leerlingen nog steeds in de brugklas omdat zij zich geen raad wisten met al te veel verschillende niveaus in één klas.

Staatssecretaris Karin Adelmund (ook van de PvdA) reageerde pragmatisch en legaliseerde de praktijk: scholen kregen officieel toestemming om de verschillen weer te benadrukken. CDA-minister Maria van der Hoeven voltooide in 2006 de terugtocht en deed de basisvorming in de ban, zelfs in woorden. Voortaan was het weer gewoon ‘de onderbouw’. Gelijkschakeling verdween ruim een decennium lang in de hoek van de onderwijstaboes. 

Op de OSB in de Amsterdamse Bijlmer.Beeld Rebecca Fertinel

Emancipatiemotor

Dat het debat nu toch terugkeert, komt in hoge mate door organisaties als de Inspectie voor het Onderwijs die sinds 2016 alarm slaan over de teloorgang van het onderwijs als emancipatiemotor. Kinderen van hoogopgeleide ouders krijgen hogere schooladviezen en gaan naar betere scholen dan even intelligente kinderen van laagopgeleiden. En het verschil groeit. Het schooladvies dat nu al grotendeels in groep 7 tot stand komt, zet draagkrachtige ouders aan tot het inkopen van steeds meer bijlessen voor jonge kinderen. 

Het brengt het Onderwijspact tot de overtuiging dat ‘groot onderhoud’ nodig is, al benadrukken de initiatiefnemers dat zij nu vooral ‘dialoog’ zoeken, om te beginnen met de politiek. Hun hoop zullen zij daarbij moeten vestigen op het volgende kabinet. De huidige minister, Arie Slob, liet dinsdag in zijn eerste reactie weten dat hij scholen graag aanmoedigt om volop te experimenteren met brede brugklassen en andere vormen van uitgestelde keuzes, maar ook dat hij niets ziet in nieuwe landelijke blauwdrukken. Hij erkent dat het schooladvies nu voor sommigen te vroeg komt, ‘maar anderen hebben er juist baat bij om sneller op vmbo, havo of vwo te beginnen’. 

Hoofdpunten van het Onderwijspact
Er moet een basisvoorziening komen waarin de opvang en de ‘voorschool’ voor zeer jonge kinderen worden gecombineerd. Spelend leren is de norm. De eerste 16 uur per week betaalt de overheid.

Na hun vierde jaar gaan kinderen naar de ‘funderende fase’, waar ‘meer ruimte komt voor differentiatie en maatwerk’. Deze fase kan in eigen tempo worden doorlopen. Leerlingen stromen door wanneer ze daaraan toe zijn. 

Aan het eind van de funderende fase, rond 15 jaar, volgt de keuze voor de ‘beroepsgerichte stroom’ of de ‘academische stroom’, de opmaat naar mbo, hbo of universiteit. 

Tussen de beide stromen komen er ‘paden’ of ‘wisselstromen’, zodat de keuze flexibel blijft en ‘mogelijk ervaren (vroegtijdige) prestatiedruk bij leraren en leerlingen wordt voorkomen’. 

‘Hoog en laag’ door elkaar in één klas: ‘Misschien kan ik hier wel een hoger niveau doen’
Hoe werkt het in praktijk als leerlingen pas in het derde jaar van het voortgezet onderwijs een schooladvies krijgen? Op de Open Schoolgemeenschap Bijlmer hebben ze er al jaren ervaring mee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden