Onderwijs fungeert als pseudomarkt waarin universiteiten concurreren om studenten

Een parlementaire enquête zou mooi zijn maar het zit er nu niet in.

Beeld de Volkskrant

Is er verandering op til aan onze universiteiten? Binnen een week gebeurde het volgende: de universiteitsraad Groningen schoot het plan af om een filiaal in de Chinese stad Yantai te openen. Een paar dagen voordien had historicus Eelco Runia - ook Groningen - in de NRC een uitgebreide ontslagbrief geschreven. Hij deed een boekje open over de gruwelen van de universitaire marktwerking. Tot slot waarschuwde minister Van Engelshoven (Onderwijs) voor uitwassen van het Engels als universitaire voertaal.

Ruim genoeg om nattigheid te voelen. Eerst over het gedurfde, sommigen zeggen megalomane, plan om in China een complete universiteit uit de grond te stampen. Het moest tienduizend studenten opleveren en toegang tot een fantastische kenniseconomie, alles betaald door de Chinezen. Het was te mooi om waar te zijn, aldus de grote gangmaker, tevens collegevoorzitter van de Groningse universiteit, Sibrand Poppema. 'Het is nu of nooit.' Er werden plechtige intenties getekend in aanwezigheid van koning Willem-Alexander en partijleider Xi Jinping. Een wet die dit soort avonturen mogelijk maakt, werd snel goedgekeurd (alleen SP en PVV tegen).

Het was te mooi om waar te zijn. Minister en Kamer moesten verbaasd vaststellen dat de Chinezen een partijsecretaris bijleverden. Dat stond op gespannen voet met de academische vrijheid. Wie zich een beetje in de zaak verdiepte, wist dat de Chinezen altijd een partijsecretaris bijleveren. Ruim drie jaar geleden schreef deze krant al dat de marxistisch-leninistische touwtjes werden aangetrokken. Nog een telefoontje naar een willekeurige correspondent in Beijing zou hebben opgeleverd dat China sinds jaar en dag een keiharde politiestaat is. Dat laatste is overigens niet de reden dat Sibrand Poppema nu de handdoek in de ring gooit. Het ontbreekt aan draagvlak - niet in China maar in Groningen.

Er werden plechtige intenties getekend in aanwezigheid van partijleider Xi Jinping. Beeld reuters

Wat in het oog springt, is de mannetjesputterij van de voorstanders van dit soort avonturen en de schuchtere kritiek van de achtereenvolgende ministers. Eerst Bussemaker, nu Van Engelshoven. Ministers zijn 'bezorgd', ook over de verengelsing, willen graag praten met universiteiten, wijzen op het belang van academische vrijheid. Vergelijk dat met de opgewonden woorden van voormalig VVD-Kamerlid Pieter Duisenberg, nu voorzitter van de universitaire koepel VSNU (vicevoorzitter: Sibrand Poppema uit Groningen). Wie bezwaren heeft tegen het Engels, wie aarzelt bij het internationaliseringscredo, hoort bij de 'nationalistische, protectionistische krachten die onderwijs achter de dijken willen'. 'Kansen pakken!'

Het is een patroon, beschreven door de opgestapte Eelco Runia in de NRC. Alles begint bij marktwerking, intussen bij de overheid bijna overal op de terugtocht. Behalve aan de universiteiten. Het sleutelwoord is outputfinanciering. Onderwijs fungeert als pseudomarkt waarin universiteiten concurreren om studenten. De universiteiten in de periferie van het land hebben te weinig studenten en proberen dat goed te maken door buitenlanders te lokken. Zodoende verengelsen Tilburg, Twente, Maastricht en ook Groningen in straf tempo. Het komt erop neer dat Nederland te veel universiteiten heeft voor de vraag naar hoger onderwijs, maar de minister of universiteitsbestuurder die dat durft te zeggen, moet nog opstaan. En dus tracht men 'markten' aan te boren in China, kansen pakken tenslotte, en heeft alleen een studentenfractie die 'Calimero' heet de ruggegraat om niet te willen samenwerken met een politiestaat.

Minister Van Engelshoven (Onderwijs) waarschuwt voor uitwassen van het Engels als universitaire voertaal. Beeld anp

Tien jaar geleden presenteerde Jeroen Dijsselbloem het rapport van zijn parlementaire enquête over onderwijsvernieuwingen. Ik schreef daar toen over. Het gebrek aan inhoudelijke argumenten, de sterke mannencultuur, de disciplinering van het personeel, het is een feest van herkenning. Ook destijds was het doorslaggevende argument dat Nederland hopeloos achterop dreigde te raken. Nu is internationalisering goed omdat internationalisering moet. Minister Bussemaker zei in de Kamer dat een international classroom helpt om te gaan met verscheidenheid en bijdraagt aan culturele vaardigheden.

Dat doet sterk denken aan de portfolio's van de mbo-studenten van toen, waarin niet zozeer kennisoverdracht alswel empathie en samenwerking werden beproefd. Ook het personeel staat onder een vergelijkbare druk. Destijds was het onder het nieuwe leren verboden klassikaal les te geven. Thans hebben wij het nieuwe doceren en wordt Vondel in het Engels behandeld. De leerlingen van toen mochten niet zakken, net als de studenten van nu, want dan zou de financiering in de knel komen.

Beeld ANP

De enquête van Dijsselbloem draaide uit op de vaststelling dat de vernieuwingen ten koste van de kwaliteit waren gegaan. Er zou best iets te zeggen zijn voor weer zo'n enquête maar ik vrees dat het er niet inzit. De aanleiding toen was dat internationaal vergelijkend onderzoek (Pisa) had uitgewezen dat het Nederlandse voortgezet onderwijs aantoonbaar achteruitging. Dat moest de minister (Plasterk) ook toegeven. Ik vermoed dat de huidige situatie niet anders is, gezien de opmerking van Eelco Runia dat studenten niet mogen zakken.

Maar bewijzen is een stuk lastiger omdat universitaire opleidingen nauwelijks te vergelijken zijn. Zodoende zal minister Van Engelshoven de universiteiten tekst en uitleg vragen, over het Engels en over wilde buitenlandse avonturen. Die uitleg zal ze krijgen: als Nederland niet meedoet, gaan we heel veel boten missen.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.