Onderwater paradijs

Sinds het verpletterende succes van Bilbao meldden honderden steden zich in New York met het voorstel een eigen Guggenheim Museum te ontwikkelen....

Het is polemisch, opzienbarend en gaat verschrikkelijk veel geld kosten. De vijfde 'dependance' van het Guggenheim Museum in New York is geschiedenis lang voordat de heipalen de grond ingaan. Rio de Janeiro wordt de vestigingsplaats. Drie jaar is erover onderhandeld, twee keer werd de ondertekening van het contract uitgesteld, maar deze maand kwam het er toch van. De burgemeester van Rio die zich het vuur uit de sloffen heeft gelopen om het Guggenheim binnen te halen, tekende in New York de papieren.

Sinds het verpletterende succes van Bilbao meldden honderden steden zich in New York met het voorstel een eigen Guggenheim te ontwikkelen. Het zilverkleurig mega-vouwwerk van architect Frank Gehry trekt jaarlijks een miljoen bezoekers naar de Spaanse stad en was vanaf het eerste jaar winstgevend. Welke burgemeester droomt daar niet van?

De architect voor Rio wordt de bejubelde Fransman Jean Nouvel (opera in Tokio en Lyon, Centre du Monde Arabe, Parijs). Hij kreeg de opdracht een wereldattractie te ontwerpen, iets wat je nergens ooit hebt gezien. Een 'must' voor buitenlandse bezoekers en het favoriete uitje van bewoners van Rio de Janeiro zelf.

Nouvel is een man van architectuur als belevenis, van beelden die een oergevoel moeten oproepen. In Rio krijgt hij een verlaten havenkade met pier in de Baai van Guanabara tot zijn beschikking. Hij neemt slechts de vorm van de pier over. Hij maakt er een boulevard van, niet boven het water maar eronder. Opdat het museum de horizon niet blokkeert, zoals hij uitlegde bij een lezing in Rio.

Het geheel ligt acht tot vijfendertig meter onder de waterspiegel. Van boven is het open, maar de muren zijn van water. Althans, dat effect wordt opgeroepen. 'Als het verzonken eiland Atlantis', aldus Nouvel die twaalf miljoen dollar voor zijn werk krijgt. De geheimzinnigheid van het havengebied probeert Nouvel terug te halen door bezoekers een labyrinth van bouwsels en binnentuinen in te sturen. Stoere materialen, zoals roestig ijzer en rails moeten de havensfeer oproepen.

De kunstboulevard begint met een groot doorzichtig scherm waarop het programma wordt geprogrammeerd. Dat de stad zo afgescheiden wordt van het 'theater' erachter is expres: Nouvel mikt op het verrassingseffect. Na de galerieën volgt een miniatuur oerwoud met hellende paden en hangbruggen dat bezoekers in staat van contemplatie moet brengen. En uitzicht op de wonderschone baai en omringende bergen - de kunst die natuur heet - is er pas helemaal aan het einde. Voor deze grootse apotheose worden bezoekers naar het dak geleid van een roestige silo, de plek voor grote installaties en tijdelijke tentoonstellingen.

De aanleg van dit onderwaterparadijs is begroot op 130 miljoen dollar, onvoorziene kosten vanwege technische problemen niet meegerekend. De gemeente zal alles inclusief eventuele exploitatietekorten betalen. De burgemeester gelooft, indachtig Bilbao, dat de kosten er binnen een paar jaar uit zijn vanwege de extra toeristen en investeringen. Bovendien rekent de centrumlinkse gemeente zich rijk met de stijging van onroerendgoedprijzen in de verloederde havenwijk in het centrum. Waar nu pakhuizen, goedkope bordelen en beschimmelde woningen staan, openen straks moderne kantoren en restaurants hun deuren. De multifunctionele Kop van Zuid in Rotterdam is een van de inspiratiebronnen voor de renovatie, weet men op het gemeentehuis.

Wat op de achtergrond meespeelt: beleidsmakers en hoteleigenaren willen het profiel van Rio veranderen. Men wil af van het zee-zon-seks imago. 'Rio heeft een culturele roeping,' zegt Alfredo Sirkis, wethouder van stedenbouw. 'En cultuur is belangrijk voor de economie.' Critici menen evenwel dat de uitstraling van het museum wordt overdreven. 'Rio is geen Bilbao. Het heeft geen museum nodig om toeristen te trekken. Het is geen verwaarloosde industriestad. Wij hebben stranden, het Christusbeeld, de Suikerbroodberg en het Maracana-stadion,' zegt ex-burgemeester Luiz Paulo Conde.

Een miljoen bezoekers begroot? Andrew Draffen, auteur van de Lonely Planet Guide Rio kan zijn oren niet geloven. 'Dat halen ze alleen als het 't hele jaar regent. Want mensen gaan niet naar Rio vanwege een museum.' Er is weinig enthousiasme in Rio over de komst van het museum. Mogelijk is dat de reden dat de gemeente niet met het ontwerp te koop loopt. De maquette staat op de kamer van de burgemeester en foto's zijn schaars.

Er is kritiek op de plek (niet in de loop) en het ontwerp. Het scherm en de ontvangsthal vindt men meer iets voor een popconcert. Veel architecten, onder wie ex-burgemeester Conde, vallen over het miniatuur oerwoud. Conde snerend: 'Een oerwoud na-apen terwijl je hier middenin de stad echt oerwoud hebt. En de baai laat hij niet zien.' Nouvel heeft de mentaliteit van de bewoners niet begrepen, meent Conde. 'De mensen hier willen vooral buiten zijn en naar iets kunnen kijken.'

Er zijn twijfels over de technische haalbaarheid. De baai heeft getijden. De gesteldheid van de bodem kan verrassingen opleveren. En wat voor onderhoud vraagt een gebouw dat permanent onder water staat? Een tropische Titanic noemt men het museum. Op de opiniepagina van Jornal do Brasil voorspelde Claudio de Cavalcanti, de vroegere voorzitter van de architecten in Rio, vorige maand dat geen bouwonderneming zich op een offerte zal willen vastleggen.

De grootste kritiek betreft echter het geld. Het project slurpt teveel op in een stad met dringende problemen. Het Guggenheim krijgt alleen voor tentoonstellingen al een begroting van een miljoen dollar per maand. Dat is wrang als je bedenkt dat andere musea in de stad al een probleem hebben een gebroken ruit te vervangen.

Bovenop de bouwsom betalen de Brazilianen circa 35 miljoen dollar aan het Guggenheim voor gebruik van het merk en advies bij de bouw. Globalisering van exploitatie is de briljante vondst van directeur Thomas Krens van het New Yorkse museum. Net als de meeste grote musea zag het prestigieuze Guggenheim zijn bezoekersaantal en inkomsten teruglopen. De afgelopen vijf jaar is de begroting van het museum gehalveerd; werknemers werden ontslagen, openingsuren ingeperkt en tentoonstellingen uitgesteld. Sinds 11 september moest het Guggenheim nog meer knijpen: een van de twee dependances in Las Vegas ging dicht en twee eigen nieuwe bouwprojecten, in Venetië en op Manhattan, werden afblazen.

Bilbao kostte het Guggenheim niets. Integendeel: het museum verdiende eraan dankzij de gages die de regering van Baskenland moest betalen. Zuid-Amerika leek de plek om de operatie te herhalen. Krens in een eerder interview: 'We leven in een internationale wereld. Als het gaat om musea te exploiteren, is al ons contact Oost-West. De Noord-Zuid as bestaat niet. Dat is te gek om los te lopen.'

Twee jaar na de opening van Bilbao bezocht een Guggenheim-delegatie daarom op eigen initiatief Argentinië, Chili en Brazilië. Met een tikje provincialisme dat media in Rio eigen is, wist een krant te melden dat de stad uitverkoren was, omdat Krens en de zijnen vielen voor de magistrale schoonheid van Rio. Dat is folklore, gelooft ex-burgemeester Conde die de delegatie toen rondleidde. Het ging vooral om geld. 'Rio was de enige die het kon en wilde opbrengen.'

In ruil voor de miljoenen contributie wordt het Gugg-Rio, zoals het aan de vergadertafel is gaan heten, opgenomen in het netwerk van reizende Guggenheim-tentoonstellingen. Bovendien kan het werken laten zien uit de vaste collectie in New York, maar ook uit die van de twee met het Guggenheim geassociëerde musea (de Hermitage in Sint-Petersburg en het Kunsthistorisches Museum in Wenen) en natuurlijk uit de andere Guggenheim-dependances.

Wat het Guggenheim verplicht is uit te lenen, blijft onduidelijk in het contract. Het moet heel wat zijn aangezien het Gugg-Rio geen eigen collectie heeft. De Amerikanen bepalen in de beginjaren de programmering. Ook dat is voor nationalistische Brazilianen een pijnpuntje, maar begrijpelijk vanwege de kwaliteitseis van Het Merk.

Het gemeentebestuur heeft zich verplicht een miljoen dollar per jaar te besteden aan hedendaagse Braziliaanse en Latijns-Amerikaanse kunst. In de filosofie van Krens is Rio de brug tussen Noord en Zuid en reist die collectie straks de wereld over. De plannenmakers hopen verder dat vooraanstaande particuliere verzamelaars en kunstenaars uit de regio, hetzij vanwege het prestige van het Guggenheim of plaatsgebrek thuis, hun collecties beschikbaar zullen stellen.

Een realistische wens? Helio Portocarrero, directeur van het Museum voor Moderne Kunst in Rio, heeft zijn twijfels. 'Ik zie het nog niet gebeuren dat een Argentijn of een Venezolaan zijn collectie in Rio gaat hangen. Dat druist in tegen de natuur van een verzamelaar. Die wil zijn kunst kunnen blijven zien.' Het Guggenheim in New York zal de gaten op dit terrein niet kunnen opvullen. 'Het is natuurlijk een gerespecteerd instituut maar verstand van Braziliaanse of Zuid-Amerikaanse kunst hebben ze daar niet,' zegt schilderes Beatriz Milhazes. Ze is toch hoopvol. Wie weet komen de rijken in Brazilië die nu hun neus optrekken voor kunst van eigen bodem tot inkeer als een gerenommeerde buitenlandse naam als het Guggenheim zich ermee bezig gaat houden.

Als het zover komt. Er worden deze maand weddenschappen afgesloten. Komt het museum er of blijft het een papieren reus? Milhazes geeft het vijftig procent kans. 'In een bananenrepubliek kunnen onvoorstelbare dingen gebeuren.' De eerste goedbezochte demonstratie tegen het museum heeft Rio al achter de rug. Het eerste kort geding is aangekondigd: door een links gemeenteraadslid die de overboeking naar New York wil laten blokkeren. De gemeente is echter van plan volgende maand de eerste aanbesteding te doen en over vier jaar moet het museum klaar zijn. Wethouder Sirkis: 'Kritiek hoort erbij. Alle grote bouwwerken genereren polemiek. Met de Eiffeltoren, de pyramide van het Louvre of Bilbao was het niet anders.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden