Ondersteboven: vermakelijke les over de jaren zestig

Wie die jaren zestig niet zelf heeft meegemaakt, kan gelukkig bijgepraat worden door Kees van Kooten.

Beeld NTR

Het wordt mij gelukkig nooit gevraagd, maar als mij gevraagd zou worden wat ik nou precies weet van de jaren zestig, zou ik niet veel verder komen dan wat algemeenheden over The Rolling Stones, The Beatles, de Koude Oorlog, vrijheid-blijheid en schokkerige videobeelden van langharige gasten die het peace-gebaar maken. Dat is afkeurenswaardig weinig, ik weet het. Maar goed, er is maar een beperkte ruimte voor feitelijke decenniakennis beschikbaar in mijn hoofd. En de jaren negentig nemen daar nou eenmaal (weliswaar iets te) veel plaats in.

Wat dat betreft biedt het achtdelige Ondersteboven, Nederland in de jaren 60 soelaas. Zaterdagavond werd het vijfde deel uitgezonden. Kees van Kooten, 'beschouwer' van de reeks, begon de aflevering vanuit zijn studeerkamer welhaast poëtisch: 'Achteraf geloof ik wel dat mijn vader en mijn moeder een goed huwelijk hadden. Al deelde mijn vader wel de lakens uit.' Deze aflevering ging namelijk over de emancipatiegolf. Van Kooten illustreerde treffend hoe de man-vrouwverhouding in die tijd lag. Hij liet een handgeschreven brief zien van zijn vader; geen vierkante millimeter van het papier was onbenut gebleven. Ergens had Van Kootens moeder toch nog de ruimte gevonden om, ondersteboven, één klein zinnetje te schrijven: 'Dag lieverds, zoals altijd is er voor je moeder geen ruimte meer en moeten jullie het met mijn papieren kussen doen.'

De ruimte voor de vrouw was in de jaren zestig beperkt tot, in de woorden van zangeres Jasperina de Jong, 'tussen de vloeren en de vaat, de grote was en het fornuis.' Eind jaren zestig stond er een groep vrouwen op die - aangewakkerd door het pamflet Het onbehagen bij de vrouw van Joke Smit in het literaire tijdschrift De Gids - meer ruimte wilde; studeren, werken, carrière, zelfontplooïng. Die vrouwen moesten, zo vonden sommige mannen, gewoon eens een goede beurt krijgen. 'Dan zouden we deze strapatsen wel snel afleren' vertelde Inez van Eijk, een van de medeoprichters van de actiegroep Man Vrouw Maatschappij. 'Want dat was het: frustratie dat we niet aan onze trekken kwamen. Ze kwamen ook wel eens bij mij aanbellen om dat mee te delen.'

Het waren waarschijnlijk diezelfde mannen die, in een aansluitend fragment, van achter hun Clubmaster-brillen even verbaasd als gulzig zaten te staren naar twee schaarsgeklede vrouwen op straat. Grappig. Maar, net als bij Van Kootens moeder, ook behoorlijk ongemakkelijk.

Ondersteboven beweegt zich op een prettige manier op dat spanningsveld tussen urgentie enerzijds en entertainmentwaarde anderzijds. Beelden van een paneldiscussie over vrije seks ('Wat voor eisen stel jij aan de relatie op grond waarvan jij met iemand naar bed kan gaan?' 'Ik moet haar wel ontzettend aardig en lief vinden.') gaan op een of andere manier moeiteloos over in een fragment van een abortus-ingreep die zo, hoppa, in een paar minuten gedaan is. Revolutionair? Absoluut. Bevreemdend? Oh, zeker.

Een paar weken geleden sloot Annemarie Oster haar column in deze krant af met de woorden: 'De jaren zestig? Hmm.' Daar kan ik me alleen maar bij aansluiten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden