Onderschat nooit de kennis die verscholen kan liggen in een detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: doek (vervolg). En ogen.

Hendrick Goltzius: Juno ontvangt van Mercurius de ogen van Argus
1615; olieverf op doek; 131 x 181 cm
Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Vele ogen zien meer dan twee. En daarom kom ik nog even terug op het detail van vorige week, waarin een boek te zien was, opengeslagen op een tafeltje naast een rozenkrans en kandelaar bij het doodsbed van Maria. Aan het boek hing een doek, dat volgens conservator kerkelijk erfgoed Richard de Beer van museum Catharijneconvent prozaïsch 'boekenzak' kon worden genoemd. Hij stuurde twee mooie afbeeldingen van bisschoppen met boekenzakken mee.

In de schilderkunst komt alle wetenschap samen, plus de goddelijke wereld zoals wij ons die voorstellen, schreef Leonardo da Vinci, en daarom moet de kunstenaar verstand hebben van alles: wiskunde, sterrenkunde, filosofie, biologie, anatomie en ga zo maar door. Zo heb ik geregeld een expert nodig om een detail nader te verklaren, zoals ook vorige week. Dat ik nog een paar experts verder had kunnen zoeken, werd duidelijk uit de vele aanvullingen die ik kreeg. Complimenteus ingekleed boden onder meer manuscriptdeskundigen en boekrestauratoren hun kennis aan om licht op het detail te schijnen, waarmee deze aflevering echt interactief werd. Vier lezers namen zelfs mijn opmerking 'ik kan de letters niet lezen, al heeft Joos van Cleve ze overtuigend geschilderd' als een regelrechte uitdaging, mét uitkomst, waarover straks meer. Dus heeft u de Sir Edmund van vorige week nog? Pak er anders even de online versie bij, want dit is het vervolg op de boekenzak. Die geen boekenzak bleek, tot mijn grote opluchting. Het was ook een beetje parels voor de zwijnen geweest, zo'n naam voor zo'n leesjuweel.

Buidelboek uit De Dood van Maria (1520) van Joos van Cleve Beeld .

Het heet een buidelboek, waar je je toch meteen beweging bij voorstelt, en iets intiems als een moederdier dat een jong meedraagt. Boekrestaurator Femke Prinsen stuurde foto's van zulke buidelboeken (die staan bij de online versie van dit stuk) waarop meteen te zien is dat het materiaal niet fluweel is maar leer (logisch, geen stikranden), in dit geval paars geverfd leer. Ad Leerintveld, conservator moderne manuscripten in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, stuurde een boekwerk mee met beschrijvingen van buidelboeken. De knoop werd onder de riem bevestigd door de reiziger, soms zat er een haak aan. Het boek hing op z'n kop zodat de gebruiker het zo kon pakken om er iets uit te lezen onderweg, voegde lezer Will Schaaper toe. Van kunsthistoricus Maaike Dirckx ontving ik een afbeelding van Jacobus de Meerdere met een buidelboek aan zijn riem - een mooie grisaille van Jeroen Bosch.

Dan de tekst. Natúúrlijk staat er een echte tekst en heeft die betekenis. Jacqueline Hoevenberg uit Dordrecht zette de zoom-functie op de website op scherp, Huub Diederen uit Den Haag pakte er de loep bij en de andere lezers volstonden met de uitslag van hun bevindingen. 'Credo', is het eerste woord dat te lezen valt waarop 'in deum pater omnipotentem Creatorem celi et terre' volgt, waarbij 'pater' patrem moet zijn. Joos van Cleve slaat een paar delen over, misschien expres want de eindzin is een belijdenis aan de Heilige Geest en de katholieke kerk. Het is het Symbolum Apostolorum, oftewel het 'Credo' van de apostelen! En dat is totaal logisch, aangezien alle apostelen op magische wijze aan het doodsbed van Maria zijn verschenen, zoals uitgebeeld. Bericht aan mijzelf: onderschat nooit de kennis die verscholen kan liggen in een detail.

PS: En dan het detail van deze week: Juno verzamelt de ogen van de reus Argus. Bij wijze van dankbaarheid voor de vele ogen die meekeken naar het detail van vorige week.

www.detailsofart.com

*Johan Cruijff

Jheronimus Bosch, Jacobus de Meerdere (circa 1482), met buidelboek aan zijn riem. Beeld .
Foto van oorspronkelijk buidelboek Beeld .
19de-eeuwse afbeelding van een bisschop met buidelboek in de hand. Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden