Onderkoning van Oost-Europa

George Soros, een in Hongarije geboren Amerikaan, banjert met een grote zak geld door Oost-Europa. Er is vrijwel geen Oosteuropees land waar de miljardair niet actief is....

ALLE schoolkinderen van Boedapest lunchen dagelijks op zijn kosten. De zigeunergemeenschap in de Hongaarse hoofdstad kreeg een eigen school van hem, de eerste waar in hun eigen taal Rom wordt onderwezen. De jonge kunstenaars in Bratislava mogen exposeren in zijn galerij, en voor wie talent blijkt te hebben, staat uitzending naar Parijs op het programma.

Hij stampte een eigen universiteit uit de grond, de Central European University, met vestigingen in Boedapest, Praag en Warschau. Hij kocht de waardevolle archieven van Radio Free Europe en bouwde het onderzoeksinstituut van die beroemde anticommunistische zender om tot een modern informatiecentrum.

Waar zijn naam valt worden direct bibliotheken geopend, talen- en managementcursussen aangeboden, stipendia aan wetenschappers toegekend, studiereizen cadeau gedaan, journalisten opgeleid, bijzondere gezondheidsprogramma's ontwikkeld, centra voor hedendaagse kunst ingericht.

En zijn naam valt overal in Oost-Europa: George Soros.

George Soros, filantroop, om volledig te zijn.

Een in Hongarije geboren Amerikaan die met een onwezenlijk grote zak geld door Oost-Europa banjert en een vrijgevigheid aan de dag legt die Sinterklaas tot een oude krenterige hebberd doet verschrompelen. Alles wat lokale overheden niet kunnen of niet willen financieren, komt in aanmerking voor een gift van Soros. De enige voorwaarde is dat de projecten de ontwikkeling en het welzijn van de mens in deze achtergebleven regio ten goede komen.

Een fijnmazig netwerk van stichtingen draagt zorg voor de distributie van het geld. Soros Foundations zijn inmiddels te vinden in 45 steden in meer dan twintig landen. Duizenden mensen hebben er een baan gevonden, veelal lokale werknemers, maar ook een aanzienlijke groep jonge Amerikanen die helpen Soros' ideaal van een Open Society te verwezenlijken.

George Soros wordt op handen gedragen, want hij is de onversneden idealist die gelooft dat de wereld wel degelijk verbeterd kan worden en die bereid is uit eigen zak de aanzet tot die verbetering te bekostigen. En de eigen zak van de filantroop is welgevuld. Want Soros is niet alleen een begenadigd uitdeler, ook geld maken kan hij als geen ander.

George Soros, speculant.

De toevoeging volgt automatisch als zijn naam ter sprake komt aan de andere kant van de plas, in het gebied waar hij zijn geld vandaan haalt. 'De meest succesvolle geldmanager uit de geschiedenis', zeggen bewonderaars. 'De meest genadeloze speculant die de internationale geldwereld ooit heeft gezien', oordelen tegenstanders.

De man zelf heeft er geen moeite mee zichzelf als speculant te omschrijven. 'Mijn bezigheden als speculant kunnen niet met morele maatstaven gemeten worden', zei hij in een van de schaarse interviews. 'Ik noem mij zelf speculant omdat ik investeer op speculatieve wijze. Ik ben een professioneel investeerder die bereid is hoge risico's te nemen. Misschien ben ik een beetje agressiever dan anderen en concentreer ik mij intensiever op het maken van winst. Maar daar gaat het uiteindelijk om bij investeren.'

Quantum Investment Fund is de naam waaronder Soros spectaculaire successen in de geldwereld heeft geboekt. Zijn theorieën over speculeren heeft hij omschreven in een boek, The Alchemy of Finance, en door kenners wordt hij omschreven als de 'financiële tovenaar'.

De geur van succes hangt zo sterk rond hem dat elke beweging die hij vandaag de dag op de markt maakt, met argusogen wordt gevolgd en niet zelden blind wordt nagevolgd. Dat kan desastreus zijn, want zelfs de tovenaar kan zich een buil vallen. Zoals vorig jaar, toen Quantum in één dag voor 600 miljoen dollar voor schut ging bij speculaties tegen de yen.

Soros maakte de zeperd zelf publiek. Volgens Gary Gladstein, managing director van Soros Fund Management, had Soros gezegd: 'Laten we de mensen tonen dat we menselijk zijn.'

De grote klapper, de actie die hem een plaats in de financiële wereldgeschiedenis bezorgde, kwam in september 1992. Soros speculeerde tegen het Britse pond, in de vooruitziende veronderstelling dat het pond uit het Europese wisselkoersmechanisme zou treden. Een eminente zet die Soros een bedrag van een miljard dollar opleverde.

Soros buitte het succes ook naar de andere kant uit. Onmiddellijk kwam hij met een spectaculaire reeks filantropische acties voor de dag om het beeld van de speculant - een beroemde weliswaar, maar toch - te verzachten. In december 1992 riep hij in Londen een persconferentie bijeen voor het openbaren van zijn pakket, waarvoor geen regering zich zou hoeven schamen:

Vijftig miljoen dollar voor humanitaire hulp aan Bosnië; 230 miljoen dollar voor zijn Central European University in Boedapest en Praag; 100 miljoen voor een fonds voor beurzen voor Russische wetenschappers; 250 miljoen voor steun aan humaniora-studies in Rusland.

Hij verwierf op slag aanzien: 'Zelfs mensen als de Roemeense dictator Iliescu kregen plotseling grote belangstelling mij te ontmoeten. Mijn invloed in Oost-Europa nam aanzienlijk toe.'

Dat betekende een ommekeer, want Soros en zijn filantropische activiteiten stuitten tot dan op nogal wat weerzin bij de autoriteiten in de regio. Aanvallen kwamen van links en rechts in het politieke spectrum. In Roemenië probeerden nationalisten en post-communisten Soros en zijn stichting het land uit te zetten: hij was een agent van Hongarije.

Dat argument werd overgenomen in Slowakije, dat eveneens een grote Hongaarse minderheid bezit en eenieder met een Hongaarse achtergrond wantrouwt. In zijn eigen geboorteland voerde de rechts-radicale schrijver Istvan Csurka (die in de communistische jaren zelf een beurs van de Soros Foundation kreeg) een hetze tegen Soros: de jood Soros was een zionistisch agent, die deel uitmaakte van het wereldwijde joodse complot om de Hongaarse economie over te nemen.

Het zijn vooral de nationalistische sectoren in Oost-Europa die zich te weer stellen tegen Soros. Dat was te verwachten want in Soros' visie is het oplevend nationalisme het grootste gevaar in dit deel van Europa. Zijn stichtingen bieden een keur van programma's tegen extremisme en voor de emancipatie van etnische minderheden.

George Soros werd in 1931 geboren in Boedapest, waar hij als kind van joodse ouders de nazi-bezetting overleefde. Nadat de stalinisten de macht in Hongarije hadden overgenomen, vluchtte Soros naar Londen. Terwijl hij zich in leven hield met allerhande baantjes, volgde hij met succes een opleiding aan de School of Economics.

In 1956 trok hij naar de Verenigde Staten, waar hij lange tijd als een onopvallend effectenmakelaar in Wall Street werkte. In 1969 richtte hij met geleend geld Quantum op, dat zich binnen de kortste keren tot een van de meest agressieve en succesvolle investeringsfondsen ter wereld ontwikkelde. Volgens insiders is Soros tegenwoordig goed voor zeker tien miljard dollar.

DE eerste stap op het filantropische vlak zette hij in 1984, toen hij zijn Open Society Fund oprichtte. 'Tot dat moment wilde George alleen financieel succesvol zijn', verklaarde zijn broer Paul ooit. 'Toen zei hij tegen zichzelf: oké, je hebt honderd miljoen dollar in één jaar verdiend, en nu wat?'

Het antwoord maakte hem een decennium later tot onderkoning van Oost-Europa.

Soros' concept van een 'open maatschappij' is gebaseerd op de filosofie van Karl Popper. Het gaat ervan uit dat de mens alleen op basis van onvolledige kennis handelt en dat niemand de waarheid in pacht heeft. Op grond daarvan is het ideaal van Soros een maatschappij die niet door de staat wordt gedomineerd, democratisch is, met een vrije markteconomie en respect voor de minderheden.

De eerste Soros Foundation werd in 1984 in Hongarije opgezet. Achterliggend doel was het openbreken van de gesloten communistische samenleving. Soros trok drie miljoen dollar uit voor projecten die liepen van kopieermachines voor openbare bibliotheken, beurzen en reisbeurzen voor schrijvers en sociale wetenschappers, projecten op het gebied van theater, film, sociologisch onderzoek, kranten en tijdschriften.

'Sponsored by the Soros Foundation', een niet meer uit Oost-Europa weg te denken begrip, werd hier in Hongarije geïntroduceerd. Tegelijk begon de Foundation langs clandestiene weg gelden naar de Tsjechoslowaakse oppositiebeweging Charta 77 te sluizen.

'Het is een zeer gecultiveerde manier om mensen te beïnvloeden', aldus de Hongaarse econoom Gyorgy Jaksity. 'Je kunt zeggen: ik ben Napoleon Bonaparte - ik vermoord duizenden mensen tenzij je me Moskou geeft. En er is een andere manier: Soros' manier.'

Soros moest zelf iets nieuws opzetten, want naar zijn mening hebben de traditionele stichtingen te veel overhead, zijn ze bureaucratisch, staan ze open voor corruptie en vragen ze erom uitgekleed te worden: 'Ze gaan tegen de menselijke natuur in; die is nemen en niet geven.' Ze moesten een kort leven hebben en draaien op lokale mensen, met een minimum aan overhead.

Naar Soros-begrippen was de start van het netwerk financieel bescheiden. Tussen 1984 en de val van de Muur gaf hij 30 miljoen dollar uit aan zijn foundations, die niets minder waren dan subversieve stichtingen. In Oost-Europa kwamen zij vrij geruisloos van de grond, uitbreiding naar andere oorden ging moeizamer. In 1986 probeerde Soros een stichting op te zetten in China, maar daar ontwikkelde het project zich tot een bolwerk van de geheime politie. In 1987 ging hij in Moskou van start, maar door incompetentie en corruptie van de lokale medewerkers verdwenen hier miljoenen dollars.

Nu is er geen land in Oost-Europa waar Soros niet actief is. In de stichtingen gaat ruwweg 300 miljoen dollar per jaar om. Het paradepaard van het Open Society Fund is de eigen universiteit, de Central European University. Deze werd vier jaar geleden opgezet in Boedapest en Praag, en heeft inmiddels ook een dependance in Warschau.

De universiteit biedt post-doctorale studenten een uitgebreid pakket studierichtingen. De hele infrastructuur van de universiteit, de salarissen van de buitenlandse gastdocenten en de beurzen van de Oosteuropese studenten worden betaald door Soros.

Een conflict met de Tsjechische overheid heeft ertoe geleid dat de Praagse afdeling zo goed als ontmanteld wordt. Bij de oprichting van de CEU had de toen nog Tsjechoslowaakse regering toegezegd de huur van het pand te zullen betalen. De Tsjechische premier Klaus voelde zich na de opsplitsing van het land niet verplicht zich aan de afspraak te houden.

Vaclav Klaus is wel de laatste Tsjech die vindt dat buitenlanders naar Praag kunnen komen om te vertellen wat hier moet gebeuren. De vete met Soros is in wezen een kwestie van incompatibilité d'humeur: de ego's van de twee zijn zo groot dat zij niet in één kamer passen. De filantroop Soros werd tijdens een ontmoeting met Klaus op de tenen getrapt en besloot de belangrijkste afdelingen van zijn universiteit naar Boedapest en Warschau over te brengen.

Serieuze problemen heeft de Soros Foundation in Servië. De ruime steun die de stichting geeft aan de resterende onafhankelijke pers in het land van Milosevic, heeft tot een keiharde campagne in de officiële media geleid, waarin wordt aangedrongen op het verbieden van de stichting.

Ook in een ander deel van voormalig Joegoslavië wordt Soros politieke inmenging verweten. De multimiljonair heeft zich persoonlijk aan het hoofd gesteld van een actieve lobby voor president Gligorov, een lobby die hij voert tot in de hoogste kringen in Washington.

De meeste aandacht besteedde Soros het laatste jaar aan Oekraïne. 'Als president Leonid Kuchma slaagt met zijn economische hervormingen, dan is dat te danken aan George Soros, die het scenario voor het leeuwedeel heeft geschreven', aldus een van zijn medewerkers.

Soros voerde campagne voor de verkiezing van Kuchma, bemiddelde in Washington voor een lening van het IMF en heeft zijn eigen mensen in het regeringsapparaat in Kiev: ministers die afgestudeerd zijn aan het Soros Management Trainings Institute of het Institute for Public Administration. 'Als dit geen inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van een ander land is, weet ik niet wat dat wel is', schertste Soros zelf.

Alles wijst erop dat George Soros zich niet langer tevreden stelt met de rol van altruïstische weldoener, maar dat hij nadrukkelijk wil meespelen in het politieke spel. Hij heeft uitstekende relaties in Washington en heeft daar een kantoor opgezet dat fungeert als het 'Soros State Department'.

'Hij is de enige man in de Verenigde Staten met zijn eigen buitenlandse politiek', verklaarde staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Strobe Talbott. 'Het is zoiets als werken met een vriendelijke, bondgenootschappelijke, onafhankelijke eenheid, zo niet een regering. Wij proberen onze benadering van de voormalige communistische landen af te stemmen met Duitsland, Frankrijk, Groot-Britannie - èn met George Soros.'

Tegenstanders menen te kunnen constateren dat Soros een klassieke vorm van hybris vertoont, dat hij een messianistische tic heeft: 'Hij heeft iets behoorlijk megalomaans', aldus een voormalig medewerker. 'Hij heeft de neiging zichzelf te zien als de zon, waaromheen de andere planeten draaien. En hij wil dolgraag deel uitmaken van de wereld van de hoge internationale politiek.'

Intussen zet de expansie door. Soros begon een joint venture om het onderzoeksinstituut en het archief van Radio Free Europe in handen te krijgen. Die zijn nu ondergebracht in het Open Media Research Institute in Praag, waarin Soros en zijn mensen een meerderheid in de raad van bestuur hebben. Gevaarlijk, meent een journalist bij het instituut: 'Als dit media-rijk de waarheid van iemand anders moet uitdragen, wordt het een ramp.'

Tegelijk maakte Soros vorig jaar bekend zijn lang beleden geloof om niet te investeren in de regio, op te geven: geld maken hier zou leiden tot een belangenconflict met de stichtingen. Nu zegt hij dat die landen buitenlandse investeringen nodig hebben en dat velen zijn voorbeeld zullen volgen. Hier zaten Soros' critici op te wachten: zijn filantropie is niet meer dan een rookgordijn voor empire-building.

De chaos van Oost-Europa in de overgangsfase schept geweldige mogelijkheden voor mensen met de middelen en de ambities van George Soros. Echt bang voor een machtsovername door de onderkoning hoeft echter niemand te zijn, meent een van zijn oorspronkelijke investeerders: 'Er bestaat hier een groot vacuüm, nietwaar. En in tijden van crisis kan iemand boven komen drijven. Het is als wanneer de familie in een crisis belandt en plotseling de chauffeur de zaak overneemt. Maar als de crisis voorbij is, krijgen de zaken weer hun normale beloop.

'Ik verwacht dat ze in sommige Oosteuropese landen op een bepaald moment zullen zeggen: het kan ons niet schelen hoeveel miljarden die vent heeft, wij willen niet dat hij ons vertelt wat we moeten doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden