Onderduikers

Je had verboden boeken en ondergedoken boeken. Het verschil zat 'm in wie ze had. De boeken die door de Duitsers tot verboden gedachtengoed waren verklaard, werden door de bibliothecarissen ingepakt en door de politie opgehaald....

ED SCHILDERS

De la Fontaine Verwey heeft in De verdwenen antiquaar verhaald hoe althans een deel van de befaamde Bibliotheca Rosenthaliana in de Amsterdamse universiteitsbibliotheek ondergedoken kon blijven; het op transport gezette deel (153 kisten) werd in de zomer van 1945 teruggevonden door het Amerikaanse leger. Het ondergedoken deel van de bibliotheek van de abdij van Berne in Heeswijk was minder gelukkig; het onderduikadres, een boerderij, brandde uit.

Ging het in die twee gevallen om kostbaarheden en unica, ook de gewone bibliotheken zagen hun boekenbezit door de bezetter bedreigd. Deze had een algemeen verbod uitgevaardigd op Franse, Engelse, marxistische en linkse boeken, op boeken van joodse auteurs als Heijermans en de Querido's, op boeken die joden goedgezind waren, en werken over levende leden van het Koninklijk Huis.

Dr H.E. Greve, pionier van het openbare-bibliotheekwerk, heeft onmiddellijk na de bevrijding de bij de Centrale Vereniging aangesloten leeszalen en uitleenbibliotheken gevraagd verslag te doen van hun wederwaardigheden tijdens de laatste oorlogswinter. Hij vatte de berichten samen in een curieuze brochure: Nacht en IJs (november 1945).

Door brand, bominslag, maar vooral door 'verregaande onverschilligheid en diefstal van het publiek' scoorde Den Haag ongewoon hoog met vijfduizend verloren gegane boekwerken. Doetinchem verloor twaalfhonderd werken, onder andere door brand in een filiaal ('ook de kas werd gestolen'). In Kerkrade was de evacuatie de oorzaak van het verlies: vierhonderd boeken. Middelburg: zeshonderd boeken die in ondergelopen huizen lagen. Groningen schatte de totale schade van het boekenverlies op slechts 450 gulden.

In totaal meldden 22 openbare bibliotheken bomschade, variërend van voltreffers tot lichte schade. Eindhoven bleef wonderbaarlijk gespaard: 'In de naaste omgeving werd een twintigtal gebouwen weggebombardeerd.' Doetinchem daarentegen kreeg tweemaal de volle laag, Venlo meldde zelfs dertien bombardementen. De zwaarst getroffen bibliotheek (vijftigduizend boeken) was die van Nijmegen, die door Duitsers en de Hitlerjugend in brand werd gestoken. Ook de boeken in de kluis verbrandden.

Na de bevrijding bleken lang niet alle verboden en bij de politie ingeleverde boeken de oorlog te hebben overleefd. In Eindhoven, waar de bibliotheek gespaard bleef, gingen ze op in de vlammen bij brand in het politiebureau. Kerkrade miste er honderd, Roermond kreeg 'slechts de helft terug', Gouda tweehonderd, en in Helmond was men nog volop bezig ze te achterhalen.

De terugkeer naar de bibliotheekplanken van de ondergedoken boeken verliep wat beter, op enige uitzonderingen na. Bergen op Zoom treurde: 'Geen enkele instantie voelde zich geroepen de boeken die in huizen van NSB'ers lagen, aan de leeszaal terug te geven.' En vanuit Tilburg vernam Greve: 'Het verdwijnen van het begrip van mijn en dijn is wel het grootste verlies (. . .). Talloze boeken bleven ondergedoken.'

Vrijwel overal werd na de (plaatselijke) bevrijding een tentoonstelling georganiseerd. In Zwolle zelfs twee: een van de verboden en ondergedoken boeken, de tweede met clandestien drukwerk. In Kampen werden de tentoongestelde werken geëerd met een speciale onderscheiding: oranje vlaggetjes.

Ed Schilders

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden