Onderdrukt door oude hersens

We kunnen niet altijd vertrouwen op onze vrije wil. Die wordt soms beknot door emoties uit oude hersendelen. Psychiatrisch patiënten hebben daar mee te kampen..

Is een schizofrene patiënt die stemmen hoort die hem aanzetten tot moord minder verantwoordelijk dan iemand die in het volle besef van de gevolgen een ander ombrengt? Ofwel, is zijn 'vrije wil' minder?

Onderzoekers kunnen met steeds meer details waarnemen wat er in iemands hersenen gebeurt, maar het antwoord op die vraag is niet gemakkelijker geworden. 'We hebben feitelijk een ander vocabulaire nodig', zegt dr. Hans den Boer, hoogleraar biologische psychiatrie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Vrijdag hield hij voor Studium Generale in Groningen een lezing over de menselijke vrije wil.

'Ik zie veel mensen met bijvoorbeeld dwanggedachten en zware depressies. Breng je hun hersenenactiviteit in beeld, dan blijken vaak specifieke gebieden actief te zijn. Is dat de oorzaak van een depressie, of veranderen dwanggedachten van patiënten juist structuren in hun hersenen?' Zo'n kip-of-ei-situatie is, aldus Den Boer, kenmerkend voor het debat over lichaam en geest, over de relatie tussen mentale processen en het brein, dat al eeuwen woedt.

'De moderne opvatting dat chemische en fysische veranderingen in het brein, zoals de uitstoot van neurotransmitters of het vormen van nieuwe verbindingen tussen hersencellen, mentale processen en gedrag veroorzaken, schiet te kort. De stelling dat hersenen en geest twee verschillende, naast elkaar staande, entiteiten zouden zijn die elkaar wederzijds beïnvloeden, is inconsistent', meent Den Boer.

Dat complexe veranderingen in chemische stoffen en verbindingen tussen hersencellen, gedachten en gedrag veroorzaken, valt nog te begrijpen. Het tegenovergestelde echter niet. 'Met beeldvormende technieken zien we dat gedachten fysieke veranderingen in de hersenen teweeg kunnen brengen. Dat zou betekenen dat iets immaterieels een fysische kracht kan uitoefenen. Alsof ik met mijn gedachten een kopje zou kunnen laten bewegen.'

Den Boer gelooft eerder dat hersenen en gedachten één geheel zijn, maar dat nog niet duidelijk is welke vorm dat geheel aanneemt. Intrigerend vindt hij in elk geval de vraag of mensen een eigen wil hebben, of dat onze gedachten en ons gedrag worden gestuurd door factoren buiten onze wil om. 'Het is duidelijk dat er gebeurtenissen in iemands leven kunnen zijn geweest die gedrag en gedachten van die persoon in hoge mate bepalen.'

Zelfs het gedrag van ratten valt sterk te beïnvloeden door ze in hun vroege jeugd met een kort trauma, zoals kleine stroomstootjes, te confronteren. Komen ze later in aanraking met een vergelijkbare situatie, dan schieten ze direct in de stress. Kun je, als zoiets ook bij mensen het geval is, dan nog wel spreken van vrije wil?

Den Boer: 'Vrije wil houdt in dat je kunt kiezen uit verschillende handelingsalternatieven. Ik ben ervan overtuigd dat het aantal voor ons beschikbare alternatieven in de praktijk veel beperkter is dan wij denken. Er zijn veel meer biologische, wellicht instinctmatige invloeden dan wij verwachten.'

De crime passionel is daarvan een voorbeeld. De meeste mensen begrijpen wel dat iemand door emoties overmand een moord begaat. Den Boer: 'Hierbij kun je, wellicht net als in het rattenvoorbeeld, nauwelijks spreken van een vrije wil. Ook op tal van andere punten moeten we de invloed van bijvoorbeeld emoties als honger, jaloezie, dominantie en territoriumdrift niet onderschatten.'

Daarom valt nauwelijks te bepalen hoe vrij onze wil werkelijk is. Experimenten geven tegenstrijdige uitkomsten. De Amerikaan Benjamin Libet vroeg proefpersonen hun vinger te bewegen op een willekeurig tijdstip. Intussen hield hij het deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor die vingerbeweging in de gaten. Tot Libets verbazing registreerde hij in de hersenen het signaal om de vinger te gaan bewegen al enkele tienden van een seconde vóórdat de proefpersoon had bedacht om die vinger te bewegen.

Het experiment lijkt erop te duiden dat de mens geen eigen wil heeft omdat de uitvoering van zijn idee vooraf gaat aan het idee zelf. Nee, zegt Libet. Op het moment van bewustwording nadat het motorische bewegingsprogramma in de hersenen al in gang is gezet, kan de wil de beweging nog onderdrukken.

'De discussie is nog lang niet uitgewoed', denkt Den Boer, die denkt dat er wel degelijk een vrije wil is. 'Maar deze is niet zo sterk als wij denken. Veranderingen in de hersenen maken het waarschijnlijk mogelijk dat de een zijn vrije wil beter kan uitoefenen dan de ander.' De biologische psychiater vermoedt dat die veranderingen eerder liggen in de waarnemende functies van de hersenen dan in de uitvoerende.

'Ik denk dat psychiatrische patiënten, zoals dwangmatigen, waarschijnlijk een veranderd beeld van de werkelijkheid hebben. Zij hebben een storing in de verwerking van informatie en ervaren vanuit dat perspectief veel minder handelingsalternatieven. Ze worden als het ware gedwongen tot een bepaald gedrag en hebben daardoor slechts een beperkte vrije wil.'

Emoties zijn een zeer belangrijke drijfveer voor bepaalde gedachten. Dwangneurotici weten bijvoorbeeld wel dat ze de gaskraan dicht hebben gedraaid. Hun gevoel dat het niet zo is, is dermate sterk dat ze toch blijven controleren. 'We onderschatten het effect van emoties op ons cognitief functioneren', zegt Den Boer. 'Niet de cognitieve waarheid, het weten, blijkt doorslaggevend, maar vooral de emotionele waarheid, het voelen. Daarmee onderdrukken evolutionair gezien oudere hersensystemen onze vrije wil.'

Capgras-patiënten illustreren de rol van emoties bij alledaagse processen. Deze patiënten herkennen hun geliefden niet meer. Ze weigeren te geloven dat de vrouw naast wie ze 's ochtends wakker worden dezelfde is als met wie ze in bed stapten. Den Boer: 'Toon je die patiënten foto's van bekenden dan verandert, anders dan bij normale personen, hun huidweerstand niet. Dit wijst op het ontbreken van emoties bij het zien van bekenden. Waarschijnlijk accepteren ze daardoor niet de waarheid: dat de foto die ze bekijken er een van hun eigen vrouw is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden