'Onderdrukking in Guatemala gaat gewoon door'

Op 10 december 1948 werd door de Verenigde Naties de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens ondertekend. Vijftig jaar jater worden er nog steeds mensenrechten geschonden, maar met de Verklaring is een norm gesteld aan de naleving waarvan regimes zich steeds minder eenvoudig kunnen onttrekken....

JOSÉ PINZON, secretaris-generaal van de vakcentrale CGTG, is nog steeds bang dat hij wordt vermoord. 'Sinds maart krijg ik voor het eerst sinds jaren geen dreigbrieven van extreem-rechtse groepen meer, maar op straat ben ik altijd op mijn qui-vive. Als ik in het openbaar een toespraak hou, doe ik nog steeds een kogelvrij vest aan.'

De CGTG is met 86 duizend leden een van de grootste vakbonden van Guatemala. In de periode 1960-'80 werden zeshonderd kaderleden vermoord. Pas in 1985, na de terugkeer van de democratie, durfden de leden en de leiding weer in het openbaar bijeen te komen.

'Uitroeiing van de CGTG is altijd de strategie van de staat geweest. Vroeger gebeurde dat met moorden en martelingen, nu laten ze ons een stille dood sterven. De staat probeert de vakbonden tegenwoordig uit te schakelen door de arbeiders van de honger te laten sterven. Als er geen mondige arbeiders meer zijn, hebben de bonden geen bestaansrecht meer, redeneert de elite.'

Pinzon ergert zich kapot aan de manier waarop de Europese Unie en de andere geldschieters zich in de luren laten leggen door de regering van Guatemala. 'De buitenwereld denkt door de gladde verkooppraatjes van de regering dat Guatemala sinds het vredesakkoord de mensenrechten respecteert. Maar dat pr-beleid is gebaseerd op puur bedrog. De dictatuur is verdwenen, maar Guatemala is nog lang geen democratische rechtsstaat.

'We kiezen trouw om de zoveel jaar een nieuwe regering, maar als je kijkt naar de straffeloosheid, de corruptie, het geweld, de onderdrukking van de vakbonden, de armoede en de discriminatie, kun je toch niet volhouden dat Guatemala een democratie is? Zolang de bevriende landen geld blijven geven zonder eisen te stellen, zijn jullie medeschuldig aan de schendingen van de mensenrechten.'

Volgens Pinzon gaan de schendingen gewoon door, zij het dat de methoden zijn gewijzigd. 'Het papier van het vredesakkoord is geduldig. Het repressie-apparaat van de staat bestaat nog steeds, maar de nekschoten en martelingen door de doodseskaders hebben plaatsgemaakt voor subtielere sociale zuiveringen. Arbeiders die dertig cent per dag verdienen en hun werkgevers wijzen op het minimumdagloon van zes gulden, worden op staande voet ontslagen.'

Tijdens de burgeroorlog vielen er in Guatemala 150 duizend doden, hoofdzakelijk indianen. Honderden dorpen werden tijdens de etnische zuiveringen platgebrand. Naar schatting 50 duizend Guatemalteken 'verdwenen' na te zijn opgepakt. Het eufemisme desaparecido werd in Guatemala bedacht.

Twee jaar geleden maakten het linkse verzet URNG en de regering een einde aan de laatste en langste burgeroorlog in Midden-Amerika. 'Er zijn sindsdien enige verbeteringen', meent ex-president en voormalig Ombudsman voor de Mensenrechten De León Carpio. 'Guatemala is van een autoritair regime veranderd in een democratie en de oorlog heeft plaatsgemaakt voor vrede. De schendingen van de mensenrechten, vooral de vrijheid van meningsuiting en het recht op leven, zijn minder grootschalig. Wij kunnen nu veel vrijer praten en de verkiezingen zijn democratischer. Maar er vallen nog steeds te veel doden, omdat de staat in gebreke blijft. De extreme armoede bestaat nog steeds.'

Volgens De León Carpio zijn de economische, sociale en culturele rechten nauwelijks verbeterd. 'De rechten op gezondheidszorg, onderwijs, huisvesting en werk worden nog steeds systematisch geschonden. Volgens de normen van de VN leeft 84 procent van de bevolking onder de armoedegrens.'

Straffeloosheid en corruptie zijn volgens De León Carpio nog steeds de grootste bedreigingen voor de mensenrechten. 'Moordenaars worden zelden of nooit gestraft. De machtigen kunnen zich nog steeds alles veroorloven. Dat leidt tot grote corruptie. We betalen bijvoorbeeld nog steeds rente over geld dat we in het buitenland hebben geleend om wegen aan te leggen die nooit zijn aangelegd. Een kleine groep machtige Guatemalteken staat nog steeds boven de wet.'

Zeven maanden geleden werd in Guatemala-stad bisschop Juan Gerardi vermoord. Met een blok cement werd zijn schedel ingeslagen. Twee dagen voor zijn dood had Gerardi zijn rapport Nunca Más over de burgeroorlog gepubliceerd. Een van de conclusies was dat leger en politie 80 procent van de 150 duizend doden op hun geweten hebben. De guerrillabeweging URNG was verantwoordelijk voor de overige 20 procent.

Het onderzoek naar de moord zit muurvast. Alle waarnemers gaan ervan uit dat een extreem-rechts doodseskader uit militaire kringen Gerardi uit wraak heeft vermoord. De huidge Ombudsman voor de Mensenrechten, Julio Eduardo Arango noemt de moord op bisschop Juan Gerardi exemplarisch voor de straffeloosheid in Guatemala. 'Er zit geen enkele vooruitgang in het onderzoek. De politieke wil ontbreekt om een einde aan de straffeloosheid te maken. Niemand heeft hier vertrouwen in justitie. De meeste moorden, martelingen en ontvoeringen blijven ongestraft. Ruim 30 procent van alle klachten die bij de Ombudsman binnenkomen gaat over politieagenten die hun macht misbruiken.'

Felipe de Jesús Ciria Aguilar denkt dat het percentage corrupte politieagenten nog veel hoger ligt. Hij is secretaris-generaal van de politievakbond Sintradigepon. De 9900 leden wachten al vier jaar op erkenning van hun bond. 'De regering is bang voor ons, ze willen helemaal geen politiebond die de schendingen van de mensenrechten en de corruptie binnen het korps aan de kaak stelt.'

De Jesús Ciria heeft ook buiten diensttijd zijn geladen dienstpistool bij zich, want je weet maar nooit. 'Twee keer hebben militairen een aanslag op mij gepleegd en ik word regelmatig schriftelijk en telefonisch met de dood bedreigd. Ik heb een aanklacht ingediend tegen de leider van het doodseskader, majoor Ramírez, maar er wordt niets tegen hem ondernomen.'

Volgens De Jesús is de politie door en door corrupt. 'Wie politieagent wil worden, moet smeergeld betalen om op de politieacademie te worden toegelaten. En als je eenmaal in functie bent, verdien je te weinig om van te leven. Als je weigert je chef een deel te geven van de mordidas die je op straat met afpersen verdient, word je ontslagen. Het vredesproces heeft daar niets aan veranderd.'

Ook Felipe de Jesús Ciria waarschuwt de Europese Unie voor de mooie praatjes van de regering. 'Spanje en Nederland stoppen 20 miljoen dollar in de politieacademie, maar de agenten moeten zelf hun eten en dienstkleding kopen. Met de steun is onlangs een grote partij nieuwe dienstpistolen gekocht in Tsjechië. De inkoopprijs was 3200 quetzal (zo'n duizend gulden) per stuk. Maar op de vervalste rekeningen stond ineens dat de pistolen 10 duizend quetzal per stuk kostten. Rara waar die 7000 quetzal per pistool is gebleven. De leiding van de academie lacht zich rot. En de agent die er iets van durft te zeggen, wordt verbannen naar een onherbergzame uithoek.'

Art van Iperen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden