Onderbuikadres ****

Op een vrijwel intact gebleven onderduiketage in Amsterdam komen WO II en kritiek op het huidige politieke klimaat samen.

tentoonstelling


Shapeshifting in Castrum Peregrini


Herengracht 401, Amsterdam.


T/m 23/6, wo - vr, donderdag beperkte rondleiding door onderduiketage.


Je zou bijna over het bewegende portret heen kijken. Op de derde etage van Herengracht 401 in Amsterdam, een vrijwel volledig bewaard gebleven onderduikadres uit de Tweede Wereldoog, kom je ogen, oren en neus te kort voor de geschiedenis die binnenzeilt. Drie propvolle kamers, met boeken en meubels en geur van decennia oud, en overal foto's en tekeningen van de jonge onderduikers die hier de oorlog doorkwamen (zie balkon). Tot zeven mensen kon kunstenares Gisèle van Waterschoot van der Gracht hier kwijt. Bij een inval vluchtten de jonge Joodse jongens het dak op of de liftschacht in - of in de buik van de omgebouwde pianola.


En nu staat tussen de portretjes van onderduidkers, op een klein dressoir, een iPad met daarop een videoportret in zwart-wit van de Egyptische kunstenares Dina Danish. Ze heeft een ouderwets gezichtje dat zo in de omgeving opgaat. Maar ze beweegt en ze praat, nee, ze vúúrt woorden af die zij in het Frans en Duits moet leren uitspreken. 'Amateur' wordt 'armature' (wapenrusting), van het 'Fingerspitzengefühl' blijft alleen nog 'spucken' (spugen) over.


Het taalkundige werkjePracticing Foreign Languages (2008) krijgt door de omgeving extra lading. Hier poogt iemand wanhopig en tot haar grote frustratie niet op te vallen, te assimileren. Onder te duiken, zo je wilt.


De tentoonstelling Shapeshifting bij Castrum Peregrini is onderdeel van de grotere manifestatie 'My Fiend, My Enemy, My Society' (zie kader). Naast de vele onderdelen daarvan die vooral over vriendschap en vertouwen gaan, klinkt hier een donkerder geluid. Het is een expositie ontstaan uit zorg. De samenstellers Danila Cahen en Maria Barnas liepen vanaf de toetreding van Geert Wilders' PVV tot het hybride kabinet Rutte I rond met het plan. Toenemende intolerantie, de verharde toon, de afkalvende zorg, het afschrijven van groepen mensen - het is not done om de vergelijking met de aanloop naar WOII te maken, maar misschien is het tijd dat wel te doen. 'En het gaat maar door', zei Barnas voorafgaand aan de opening vorige week donderdag. 'Nu worden illegalen gelijkgesteld aan criminelen. En het wordt geaccepteerd'.


De groepstentoonstelling op de begane grond en de onderduiketage (die laatste is alleen op donderdagen te bezoeken) kan die grote zorgen niet allemaal dragen, maar ze geeft wel een mooi genuanceerd beeld van angst, aanpassing en overlevingstactieken. Meest recht voor zijn raap is de video DialoogBom van Rob Schröder, waarin volgens beproefde VPRO-techniek nieuwsfragmenten vanaf 2001 achter elkaar zijn gezet. Daar zijn ze weer: Rita Verdonk en haar geweigerde hand, de manische blik van Fortuyn, Hirsi Ali, Theo van Gogh, Wilders - angstretoriek en angstpropaganda.


Ook zonder woorden is het mogelijk, in de prachtige meterslange tekening TZigane (2009) van Jasmijn Visser. In een soort animatietechniek, waarin het beeld van links naar rechts 'lezend' steeds een beetje verandert, groeien abstracte elementjes uit tot wachttorens die uiteindelijk allemaal door rood-wit gestreept afzettape worden overwoekerd.


Subtiel is het zwarte doekBlacks (2013) van Willem de Rooij, dat bij nadere bestudering uit tien tinten zwart garen bestaat. En filmmaakster Daya Cahen, die in het verleden onder meer filminstallaties maakte over Russische jeugdbewegingen onder Poetin, verrast met kleine schilderijtjes, Bylines, waarin ze media-afbeeldingen van mannen in pakken, ofwel mannen met macht, bewerkt.


Eén tentoonstelling maakt niet het verschil, maar het initiatief weet knap een politieke stem te geven aan kunst zonder in gortdroge retoriek te vervallen - een kwaal waar maatschappelijk gedreven tentoonstellingen vaak aan lijden. Daarbij stemt het wel degelijk behoorlijk somber. En terecht. In de video in de etalage vat ontwerper Felix Weigand het bondig samen in twee pulserende zinnen. 'Don't be afraid! This is only the beginning'.


'Solange wir dichten und schreiben, geschieht uns nichts' was het motto van Claus Bock, één van de eerste Joodse tieners die dankzij de bemoeienis van dichter Wolfgang Frommel in het huis van kunstenares Gisèle van Waterschoot van der Gracht onderdak vond. Om de puberjongens voor totale gekte te behoeden, kregen ze van hun beschermers de opdracht te tekenen en vertalingen te maken - nu in de collectie van het huis aan de Herengracht 401. Na WO II ontstond uit de groep onderduikers de uitgeverij en later de culturele stichting Castrum Peregrini. Het bestuur zorgt nog steeds in datzelfde pand voor Gisèle, inmiddels een levende legende van 100 en een half jaar oud.


De lezing van de Duitse ster-filosoof Peter Sloterdijk heeft inmiddels plaatsgevonden. Maar na die ambitieuze aftrap, afgelopen vrijdag, biedt de manifestatie 'My Friend, My Enemy, My Society' nog bijna twee maanden een wild uitwaaierend programma over vriend- en vijandschap. Zo vindt op 26 mei een avond in Arti et Amicitiae (Amsterdam) plaats over het begrip 'Friendly Enemies', professioneel-private verhoudingen in de kunst. Debatcentrum De Balie doet ook mee: op 28 mei een avond over literaire vriendschappen, op 11 juni een debatavond over 'Vriendschap in gebieden van conflict'. Theater Bellevue programmeert de performance van Bo Tarenskeen getiteld Ons vertrouwen is nergens op gebaseerd (15 en 16 mei). In Castrum Peregrini zelf vindt een reeks aan salons plaats, onder andere met de Libanese kunstenaar Mazen Khaled (op 14 juni). Buiten Amsterdam, in de Buningzaal van Warenhuis Vanderveen in Assen, zijn er drie themadagen: My Friend op 4 mei, My Enemy op 18 mei en My Society op 1 juni. Het volledige programma staat op myfriendmyenemymysociety.nl


My Friend My Enemy My Society

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.