Onder elkaar

Vroeger verwaterden vriendschappen tussen vrouwen na het huwelijk. Tegenwoordig zijn ze blijvend en soms zelfs zo belangrijk, dat ze bij ziekte of scheiding de traditionele zorgende rol van familie overnemen....

Tafel aan tafel dineren ze bij kaarslicht in restaurants, vroeger het domein van het genoeglijk dinerende hetero-stel en de zakenman. Ze sjouwen, stevige schoenen aan en een rugzakje om, door de duinen en over het Pieterpad. En dan zijn er nog de zonnige eilanden, sauna's en beautyfarms. Ook die puilen uit van de bevriende dames. Wie geen maatje heeft klikt aan op de website Stapvriendin, en vindt zo een vrouw om iets mee te ondernemen.

Vrouwen die met een vriendin naar café, restaurant, film of op vakantie gaan, vormen een alledaags verschijnsel. Toch is dat nog niet lang zo. In de jaren vijftig van de vorige eeuw was de wereld van de vrouw nog klein en besloten. 'Het was een gewoonte dat zodra een vrouw trouwde, de afstand tot haar vriendin groter werd. Haar man kwam voortaan op de eerste plaats, en dan het gezin', vertelt de Wageningse sociologe Iteke Weeda. Vriendschappen verwaterden. Contacten buiten het gezin heetten, uitzonderingen daargelaten, hooguit kennissen.

'Het was normaal dat echtparen, naast familie, kennissen ontvingen. Men sprak tamelijk afstandelijk met elkaar, niet zo vertrouwelijk als tegenwoordig.'

Weeda wekte in de jaren tachtig beroering met een pleidooi voor 'vriendschapsnetwerken'. 'Toen werd er om gelachen en gemeesmuild. Het werd vaak gezien als aanval op het gezin', aldus Weeda. 'Inmiddels is het hebben van een netwerk van vrienden zo gewoon, dat mensen niet weten waar je je druk over zou maken.'

Het toenemende belang en de groeiende acceptatie van vriendschappen tussen vrouwen is te danken aan de democratisering, en bijgevolg de individualisering en emancipatie van de vrouw. De wereld van de vrouw werd groter, omdat ze ging studeren, zelfstandig ging wonen en de arbeidsmarkt betrad. De tijd, gelegenheid en noodzaak om vriendschappen op te doen werd omvangrijker.

Toon en inhoud van het vriendschappelijk gesprek werden intiemer. Weeda: 'Vroeger hing je de vuile was niet buiten, zoals dat heette, je hield de schone schijn op. Er leek ook sprake van concurrentie tussen gezinnen: wij hebben het materieel beter, onze kinderen doen het beter. Het was het ene gezin tegenover het andere gezin.'

De vrouwenbeweging ontsloot het gezin en maakte de individuele positie van de vrouw openbaar. Die positie mocht besproken en bekritiseerd worden. Het persoonlijke werd politiek, zoals dat heette. Moeders en echtgenoten bleken een eigen identiteit te hebben, niet alles hoefde met manlief gedeeld te worden.

Vooral het almaar groeiend aantal echtscheidingen, de afgelopen dertig jaar, heeft vrouwen naar elkaar gedreven. Vrouwen delen het verdriet, de woede èn de zorg voor kinderen met elkaar.

Vriendschapsnetwerken beginnen steeds vaker de traditionele rol van de familie te vervangen. 'Ik merk in mijn praktijk dat veel vrouwen meer waarde hechten aan hun vriendinnen dan aan contacten met hun familieleden', zegt psychotherapeute Anette Heffels.

'Ik hoor vrouwen regelmatig zeggen dat hun vriendinnen hen door de echtscheidingsperiode en de moeilijke periode erna hebben gesleept.'

Ook de gestaag groeiende groep single-vrouwen zonder kinderen zou niet weten hoe zij de avonden, weekends en vakanties zonder hun vriendschapsnetwerk zouden moeten doorkomen. Niet alleen voor gezelschap en vertier, maar ook als hulptroepen bij ziekte en andere tegenslag. Vriendinnen zorgen voor de poes, doen boodschappen, koken en praten elkaar in of uit de put.

Hetzelfde geldt voor de weduwe van middelbare leeftijd. De weduwe die na het overlijden van haar man is teruggeworpen op haar familie en kinderen, lijkt nog amper te bestaan; ook zij heeft nu een netwerk van vriendinnen waarmee reisjes worden ondernomen en intieme gevoelens worden gedeeld. Ook zij leunen op elkaar voor praktische hulp als dat nodig is. Niettemin kan ook de vrouw mét partner niet meer zonder vriendinnen om mee te lachenen te huilen, te stappen en te joggen.

Weeda: 'Natuurlijk drong ik destijds geen vriendschapsnetwerken op, ik signaleerde een ontwikkeling.' Het gezin bleef, maar de individualisering ging ondertussen door. Vriendschappen zijn volgens haar nu geen bedreiging meer, maar vormen eerder een bescherming voor het huwelijk. 'Zonder vriendschappen zouden nu veel huwelijken uit elkaar vallen. Mensen zouden het als zeer verarmend ervaren als zij naast hun partner geen andere contacten meer hadden om zich geestelijk mee te voeden. De partner-relatie alleen kan die veelzijdige behoeftes niet vervullen.'

Volgens Heffels leerden vrouwen na de tweede feministische golf in hun onderlinge vriendschappen 'hun eigen gedachten formuleren'. Het delen van emoties en het bevestigen van keuzes en gevoelens, beschouwt Heffels als kracht van vrouwenvriendschappen. 'Het biedt veel steun.' Maar, vindt Heffels, in dat steunen en bevestigen van elkaar, schuilt ook de zwakte van vrouwenvriendschappen. 'Als een vrouw iets stoms heeft gedaan, zegt de ander nog iets véel stommers te hebben gedaan. Vrouwen zouden elkaar wel eens vaker mogen bekritiseren, de confrontatie mogen opzoeken. Het lijkt onder vrouwen taboe om eens te zeggen dat de ander zeurt of iets inderdaad verkeerd heeft gedaan. Vrouwen mogen in bepaalde opzichten wat flinker worden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden