Onder druk gezet om in één keer te slagen

Selectie aan de poort van het eindexamen: sommige scholen doen dat via contracten. Een stimulans voor de leerling of juist een contraproductieve bron van stress?

Mina met haar contractBeeld Freek van den Bergh

Als Mina (18) uit Rotterdam in de zomer van 2015 een gesprek heeft met de teamleider van haar school, krijgt ze de keuze. De school, het Wolfert Tweetalig in Rotterdam, twijfelt of de scholier klaar is voor het eindexamenjaar. Ze moet eigenlijk blijven zitten in 5vwo, vindt de teamleider. Als ze per se door wil naar het examenjaar kan dat ook, maar dan moet ze wel een contract ondertekenen.

In de overeenkomst staat onder andere dat de scholier alle onderdelen van het schoolexamen in één keer moet halen. Ze mag geen lessen missen zonder goede reden en moet altijd op tijd aanwezig zijn. In de eerste toetsweek moet ze cijfers halen waarmee ze kan slagen voor het eindexamen.

Als Mina zich niet aan de voorwaarden houdt, mag ze geen eindexamen doen en moet ze terug naar 5vwo. In ruil daarvoor biedt de school extra persoonlijke begeleiding van haar mentor. Prima, denkt de scholier. Ze wil zo snel mogelijk klaar zijn met school en tekent het contract. Twee maanden later heeft ze spijt.

Het is een even hardnekkig als ongrijpbaar fenomeen: al jaren duiken er verhalen op van scholen die leerlingen contracten aanbieden waarin ze voorwaarden stellen aan deelname aan het eindexamen. De contracten zijn verboden, maar worden toch ingezet. Volgens de scholen als drukmiddel; leerlingen en belangenorganisaties denken dat het de scholen om het oppoetsen van de slagingspercentages te doen is.

Stress

Hoe vaak de contracten precies worden gebruikt, of het toeneemt; er vallen geen harde uitspraken over te doen. Scholen lopen er niet mee te koop en leerlingen en hun ouders weten vaak niet dat het niet mag.

Scholieren die toch het idee hebben dat ze onterecht worden uitgesloten van het eindexamen kloppen in de meeste gevallen aan bij het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS). Afgelopen schooljaar waren dat er 42, een stijging ten opzichte van 2015: toen waren het er 27. Bij Ouders & Onderwijs kwamen er dit jaar zo'n twintig meldingen binnen. Als deze organisaties er niet uitkomen met de school, belandt een klacht bij de inspectie. Die krijgen jaarlijks zo'n tien klachten binnen.

Het contract dat Mina moest ondertekenen om over te gaan naar het examenjaarBeeld Freek van den Bergh

Als het schooljaar begonnen is, ervaart Mina wat de overeenkomst in de praktijk betekent. 'Stress, heel veel stress. In het contract stond bijvoorbeeld dat ik vanaf de eerste toetsweek op slagen moest staan, dat leverde veel druk op.'

Zoals de meeste scholen, zegt het Wolfert Tweetalig het contract alleen gebruikt te hebben om de scholier te motiveren. 'Een pedagogische stok achter de deur', noemt Rob Fens, voorzitter centrale directie van scholengroep Wolfert van Borselen de overeenkomst. Het contract was een uitzondering. 'Dat doen we nu niet meer.' Met slagingspercentages heeft de overeenkomst niets te maken, zeg Fens. 'Het ging om één contract op 120 examenkandidaten. Als we het slagingspercentage hadden willen beïnvloeden dan hadden we veel meer contracten uitgezet.'

Druk op scholen

Volgens Noortje Schadenberg, voorzitter van het platform voor examensecretarissen PLEXS en zelf ook werkzaam als teamleider op een middelbare school, kunnen slagingspercentages op de achtergrond een rol spelen bij scholen. 'Ik gebruik deze constructie zelf ook een enkele keer. Aan de ene kant denk je vooral aan de leerling: zo'n contract werkt motiverend.' Maar de overeenkomst komt ook goed van pas bij een slecht scorende scholier. Schadenberg: 'Ik wil een leerling die op zakken staat een vernedering besparen. Voor het slagingspercentage van de school is het natuurlijk ook beter.'

'De druk op scholen om met goede cijfers te komen groeit', zegt Rob Martens, onderwijskundige aan de open universiteit. 'Ouders vinden het steeds belangrijker dat een school goede resultaten laat zien.' Slagingspercentages zijn binnen een paar muisklikken voorhanden: op scholenopdekaart.nl zijn ze per school terug te vinden. RTL Nieuws en Elsevier publiceren bovendien jaarlijks ranglijstjes met scholen die goed scoren op eindexamens.

Het gevolg van die toenemende cijferdruk kan volgens Martens zijn dat steeds meer scholen zwakke leerlingen proberen te weren van de eindexamens. 'Het valt moeilijk te controleren, veel gebeurt buiten het zicht. Maar uit internationaal onderzoek weten we dat scholen die onder grote druk staan dit soort strategisch gedrag vertonen.'

Vlak voor haar eindexamens is Mina nog altijd een twijfelgeval. Op basis van haar cijfers zal het moeilijk te worden om te slagen, de scholiere is bang dat ze van school geen examen mag doen. 'Toen ik er weer eens 's nachts wakker van lag vond ik op internet het LAKS. Medewerkers vertelden me dat dit niet mag.' Met die kennis in haar achterhoofd gaat ze nog één keer in gesprek met de teamleider op haar school. 'Ze zei: als je naar de rechter stapt, houdt dit contract geen stand. Als je per se mee wilt doen, mag je examen doen.'

Mina  doet examen. Na een herkansing haalt ze haar vwo-diploma, met één onvoldoende op haar eindlijst. Inmiddels studeert ze rechten aan de Erasmus universiteit.

Het contract heeft z'n werk gedaan, concludeert directeur Fens.

Drie trucs voor een hoger slagingspercentage

Officieel mogen scholen leerlingen om drie redenen uitschrijven van het eindexamen: als een leerling zelf geen examen mag afleggen; als een leerling het programma van toetsing en afsluiting niet heeft afgerond voor het ingaan van het eindexamen; en bij 'onregelmatigheden', zoals plagiaat of spieken. De onderwijsinspectie, het LAKS, Ouders & Onderwijs en andere betrokken instanties stuitten de afgelopen jaren op verschillende methodes die scholen inzetten om slecht presterende leerlingen van het examen te weren. Dit zijn drie bekende trucs om slagingspercentages op te poetsen:

Blijven zitten in het voorlaatste jaar

De eerste selectie begint vaak bij de overgang naar het eindexamenjaar. Slecht presterende leerlingen krijgen het advies naar een lager niveau te gaan of te blijven zitten. Volgens het CPB lijkt het erop dat scholen leerlingen in het jaar voor het examen laten zitten om te voorkomen dat ze zakken voor het examen. Uit een rapport dat de instantie vorig jaar naar buiten bracht, blijkt dat het aantal zittenblijvers in het voortgezet onderwijs piekt in het voorlaatste schooljaar. Was het aantal zittenblijvers in 3 havo in 2013 gemiddeld nog 9procent, voor 4 havo lag dat percentage dat jaar op 18 procent. Bijna één op de vijf leerlingen ging kortom niet door naar het eindexamenjaar. Volgens het CPB-rapport is dat deels te verklaren omdat scholen 'externe prikkels' ervaren 'van bijvoorbeeld schoolzoekenden om hoge slagingspercentages bekend te maken.'

Voorwaardelijk over via een contract

In sommige gevallen besluiten scholen leerlingen over wie twijfel bestaat alsnog door te laten naar het eindexamenjaar, maar onder bepaalde voorwaarden. De inspectie hamert er elk jaar weer op: scholen mogen leerlingen niet voorwaardelijk plaatsen in het eindexamenjaar. Dat betekent dat een leerling, eenmaal over naar 4vmbo, 5havo of 6vwo mits er geen gekke dingen gebeuren gewoon mee kan doen aan het eindexamen. Toch duiken er telkens weer scholen op die leerlingen alleen laten overgaan als ze een contract ondertekenen waarin ze verklaren zich terug te trekken als ze niet op slagen staan. 'Als scholen zo'n officieel contract sturen, komt het over alsof dat kan en heel normaal is', zegt Petra Hietbrink van Ouders & Onderwijs. 'Maar dit mogen scholen simpelweg niet doen.'

Weigering na slecht schoolexamen

Een klassiekertje', noemen ze deze werkwijze bij het LAKS. Scholen delen leerlingen, mondeling of per brief mede dat ze geen eindexamen mogen doen omdat ze te slechte cijfers hebben gehaald tijdens de schoolexamens. 'Sommige leerlingen krijgen pas een dag voor de eindexamens te horen dat ze niet mee mogen doen', zegt voorzitter Sven Annen. 'Daardoor kunnen ze niet in beroep gaan tegen zo'n beslissing.' Ook deze variant gaat soms gepaard met een contract waarin ouders verklaren hun zoon of dochter terug te trekken van het eindexamen. Scholen mogen leerlingen niet verbieden mee te doen aan het eindexamen omdat ze er niet goed voor staan. Voor de uitslag tellen eindexamens even zwaar mee als schoolexamens. Slechte cijfers voor het schoolexamen kunnen nog opgehaald worden met goede eindexamencijfers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden