Onder de schaterlach van Zalm schuilen zenuwen

Als vrijdag de jaarcijfers van ABN Amro gunstig uitpakken, kan dat de de opmaat zijn naar een beursgang van de genationaliseerde bank. Een mijlpaal voor de voorzitter van de Raad van Bestuur, oud-minister Gerrit Zalm, die orde op zaken moest stellen. Zijn zwakke kant: hij wil het graag gezellig houden.

Gerrit Zalm grapt met de verliezer van de herenfinale van het internationale ABN Amro rolstoeltennistoernooi in Rotterdam in februari dit jaar. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De bankier-politicus als jongeman, in enkele vormende schetsen: thuis in Enkhuizen bestond een gaaf ontwikkeld arbeidsethos. Tijdens vakanties plukte Gerrit zwarte bessen, rode bessen, kruisbessen, hij raapte aardappels, sneed tulpen en irissen, pootte bloemkool, pelde bollen, leerde kloeten, bestoof lelies, waste ramen, boende vloeren, mengde grondstoffen en bond pvc-pijpen bij Draka-Polva. Van het geld werd een zondagspak gekocht, de rest ging op de spaarrekening van de Zilvervloot.

Ze waren lid van de Hersteld Apostolische Zendingskerk. Op zondag toog het gezin 's ochtends en 's avonds ter kerke; 's middags was er zondagsschool. Hij schreef theologisch getinte stukjes voor het kerkblad. Over de Openbaring van Johannes en zo. In weerwil van de verplichtingen was het een blij geloof: Christus zal spoedig weerkeren. Er kwam ruzie en scheuring in de kerk en plotsklaps viel hij van zijn geloof. Het deed pijn. Hij vond het moeilijk om zonder God te leven.

Slim

Gerrit was slim. Hij was gek op sommen en rekenkundige vraagstukken. Waarom snijdt de marginale kostencurve de gemiddelde kostencurve altijd in het laagste punt? Van dat type existentiële kwesties. Hij mocht studeren. Als student economie genoot hij van het IS-LM-diagram van Hicks; spannend is ook de vierkantswortel van de rentevoet gedeeld door de mediaan van de prijsdeflator. Hij koos voor zijn doctoraal voor algemene economie, vanwege de paradoxen, mysteries en strijdigheden. Romantisch was dat.

Hij heeft altijd buitensporig willen uitblinken, als jongen al. Zelf denkt hij dat het komt doordat hij werd gepest door zijn grote broers. Hij zat nog in de kinderstoel, spuugden ze hem in zijn gezicht. Hij heeft erg zijn best moeten doen weerbaarheid op te bouwen.

Vijftig jaar na de kinderstoel, in een openhartig gesprek met Nieuwe Revu, zei hij: 'Ik heb een minderwaardigheidscomplex. Ik wil excelleren. Ja, echt! (...) Dat gevoel van minderwaardigheid zet zich bij mij om in prestatiedrang.'

Al jong werd hij lid van de PvdA, voorzitter van de afdeling Enkhuizen. Hij was radicaal als de neten. Zo voerde hij actie tegen de Angola-koffie van Albert Heijn, de plofkip van de jaren zeventig. Hij werd opgepakt, weigerde een boete te betalen en verklaarde tegenover de rechter dat de verkeerde verdachte voor hem stond: Gerrit Zalm in plaats van Albert Heijn.

Hij was 22, ambtenaar op Financiën en hij mocht secretaris zijn van een studiegroep van ambtenaren die een belangrijk stuk moest schrijven over begrotingsbeleid. Hij was vereerd. Op een kwade dag bleek dat een clubje gezworenen uit de studiegroep de hele zaak naar zich toe had getrokken. Nout Wellink, die later president van De Nederlandsche Bank werd, was een van hen. Gerrit was diep geschokt. Voor het eerst van zijn leven zag hij de machinatie van de macht. Hij moest huilen.

VVD

Zijn linkse sentiment ebde weg nadat hij was afgestudeerd in de economie. Hij kwam erachter dat hij een min of meer ongepolijste voorstander was van loon naar werken. Daar moest de ordening van het bestaan toch mee beginnen, vervolgens konden we altijd nog zien wat te doen met de achterblijvers van de prestatiemaatschappij. Wat hem overkomen is, heeft hij wel 'functionele verrechtsing' genoemd.

Hij was een bewonderaar van Den Uyl, het sloeg om in irritatie. 'Ik kon het niet meer horen.' Halverwege de jaren tachtig meldde Gerrit Zalm zich bij de VVD.

Hij was namens de VVD twaalf jaar lang minister van Financiën. Hij is de langst zittende bewindsman op Financiën ooit. Daarvoor was hij vijf jaar directeur van het Centraal Planbureau. Zijn loopbaan heeft een hoge vlucht genomen; soms vindt hij het zelf ook wel 'een beetje raar' dat hij zover is gekomen.

Gerit Zalm in 2005 met Jean-Claude Juncker, inmiddels voorzitter van de Europese Commissie. Beeld HH

ABN Amro

Sinds 2009 is hij voorzitter van de raad van bestuur van ABN Amro. De bank was in 2008 halsoverkop genationaliseerd, voor 30 miljard euro. Het was de enige manier om de ondergang af te wenden. Zalm moest de orde herstellen.

Hij is 62 inmiddels en hij staat voor een nieuwe mijlpaal. Vrijdag komt het jaarverslag van de bank en als de voortekenen niet bedriegen is het de opstap naar de beursgang van ABN Amro. Naar verluidt zal minister Dijsselbloem ergens in het voorjaar aankondigen dat de bank stap voor stap weer op eigen benen komt te staan.

Als bankier heeft Zalm een nieuwe standaard gezet, net zoals hij als minister van Financiën een eigen stijl voerde. Het is voornamelijk een karakterkwestie.

Hoerenmadam

In 2005, bij tien jaar ministerschap, verscheen een liber amicorum. Er staan ruim veertig foto's in het boekje, op bijna de helft daarvan lacht Zalm, brult hij, schaterlacht hij. Hij wil altijd geestig zijn en soms is dat een riskante onderneming. Op de nieuwjaarsbijeenkomst van ABN Amro in 2014 verscheen hij als een hoerenmadame in lange, blauwe jurk, pruik, nepborsten. Zij zette de kernwaarden van haar beroep uiteen, tevens de kernwaarden van de bank: vertrouwd, deskundig en ambitieus. In het buitenland werd de verkleedpartij niet gewaardeerd. CNN, afgemeten: 'Dit is niet oké, voor het geval u het zich afvroeg.'

Ministers van Financiën worden geselecteerd op hun mentale hardheid. Ze moeten zonder veel plichtplegingen nee kunnen zeggen tegen eeuwig zeurende vakministers die altijd goede redenen hebben om meer geld te verlangen voor hun sector.

Gerrit Zalm was anders. Hij wil contact met zijn mensen, als politicus en nu ook als bankier. In zijn eigen woorden van destijds: 'Ik laat mijn emoties makkelijk zien. Ik ben erg open. Zo ga ik ook met mijn collega's om. Ik leg mijn kaarten op tafel, zeg: dit heb ik je te bieden.' Diezelfde emoties, onnatuurlijk voor een minister van Financiën, laaiden op - en des te vuriger - als zijn openheid tegen hem werd gebruikt.

Willem Vermeend, PvdA-politicus, was zes jaar lang, tussen 1994 en 2000 frère et compagnon van Zalm. Vermeend als staatssecretaris, Zalm als minister. Vermeend over zijn kompaan: 'Hij kan heel emotioneel zijn. Het gebeurt als zijn sterk ontwikkelde rechtvaardigheidsgevoel, wordt aangetast.'

Legendarisch is de aanvaring die Zalm had met zijn PvdA-collega Ad Melkert, minister van Sociale Zaken. Het ging om een futiel bedrag, 50 miljoen. Zalm was zijn collega tegemoetgekomen bij de oplossing van een probleem; Melkert had 50 miljoen overgehouden en het geld in zijn zak gestoken. Zalm was volkomen van zijn stuk gebracht: 'Als iemand mij op verkeerde gronden 50 miljoen euro probeert te ontfutselen, word ik laaiend. Ik voelde me wat je noemt verneukt.' Hij overwoog aftreden, serieus. Vermeend: 'Hij zei tegen mij: dat doe je toch niet, zo ga je toch niet met elkaar om? Hij lag er wakker van.'

Het kon anders. Minister Els Borst van Volksgezondheid wist perfect hoe ze met de collega van Financiën moest omgaan. Haar methode was even eenvoudig als geniaal: ze vroeg Gerrit Zalm om hulp, ze gunde Zalm de bevestiging die hij nodig had. Zalm: 'Als collega's me eerlijk en open tegemoet treden, strijk ik gauw met de hand over mijn hart.'

Frank de Grave, minister van Defensie, nodigde Zalm uit voor een bezoek aan een marineschip. De chef defensiestaf was erbij gehaald. Men had voor de gelegenheid een vlag laten maken met een euroteken erop. De Grave: 'Vond hij leuk. Dan zag je die vermaarde schaterlach van hem. Hij had natuurlijk ook wel door dat hij werd ingepakt, maar hij kon het waarderen. Je moet strijden met de wapens die je hebt.'

Thom de Graaf, die een paar jaar minister Bestuurlijke Vernieuwing was, zei: 'Achter dat schaterlachen schuilen nogal wat zenuwen. En onder de rookwolken van talloze sigaretten leeft de emotie.'

Zalm bevestigde het in feite: 'Ik ben nog steeds mijn minderwaardigheidscomplex aan het sublimeren.'

Zalm rookt een sigaret na een Kamerdebat in 1999. Beeld HollandseHoogte

Moest Zalm nu wel de eerste man worden van de genationaliseerde bank? Er was veel twijfel in het begin. Zalm was toch geen bankier? Zijn benoeming eind 2008 door Wouter Bos verraste. Bos: 'Ik zocht iemand die geloofwaardig was aan het hoofd van een bank, die in die sector relevante kennis had. Maar hij moest ook de wereld van de politiek en de publieke belangen voldoende begrijpen om daar alle noodzakelijke relaties goed te onderhouden.' Zalm dus.

Niet iedereen was het eens met deze redenering. Een van de scherpste critici was Harrie Verbon, hoogleraar openbare financiën in Tilburg. Hij schreef een venijnige column over het gebrek aan moed dat Zalm zijns inziens had getoond toen hij tussen 2007 en 2008 financieel directeur was bij DSB, de bank van Dirk Scheringa. Deze plunderde voor eigen hobby's zijn eigen bank leeg en 'Zalm bleef te veel de slippendrager van Scheringa', aldus Verbon.

Het is een kant van Zalm die ook in de politiek al zichtbaar was: hij drijft op vertrouwen. Je kunt ook zeggen: hij wil het gezellig houden. Thom de Graaf: 'Hij was overgevoelig voor collega's in problemen, vooral vrouwelijke collega's.'

Zalm is loyaal. Hij probeert op die manier te motiveren. Dat kan zich tegen hem keren. Ook binnen ABN Amro is die karaktertrek opgemerkt. Fouten afstraffen, mensen hard aanspreken? Een bron zegt: 'Laten we het zo zeggen: het is niet zijn sterkste kant.'

Intussen heeft Gerrit Zalm wel een geheel nieuwe cultuur geïntroduceerd in de traditioneel stijve en strikt hiërarchische bank. Hij was van huis uit niet gek op deftige patserij. Een voormalig politiek adviseur van hem, Kees Berghuis, noteerde: 'Dikke nekken' mompelt Gerrit vaak als hij wegloopt bij zakenlieden, bankiers of VVD-leden met kapiteinscolberts.'

ABN Amro is een andere bank geworden. Met bijna Japanse gewoonten. Alle managers worden geacht twee tot drie keer per week de dag te beginnen met de zogenaamde dagstart. Een motiverend praatje met de medewerkers: de klant voor alles, alles voor de klant. Maandelijks haalt de voorzitter van de raad van bestuur werknemers uit alle lagen van het bedrijf naar zijn kamer aan de Zuidas in Amsterdam: vertel eens, wat kan beter?

Zalm houdt bijna dagelijks een eigen weblog bij. Voor alle medewerkers. Dinsdag 21 juni 2011: 'Doe zelf wat je kan, spreek collega's en leidinggevenden aan, loop tegen de neergaande roltrap omhoog. Neem geen genoegen met nee en ga op zoek naar de ja. Zo maken we de bank die we willen, zo kun je jezelf in de spiegel aankijken.' Het is helemaal Zalm.

Zalm fanatiek aan het flipperen in 1996 in Den Haag. Beeld Zalmsnippers

Flipperkoning

Gerrit Zalm is een gamer. Hij is het op de bank, iedereen daar weet het, en op Financiën was hij de flipperkoning. Hij liet een Indiana Jones plaatsen; hij stelde het ding officieel in gebruik. Met zijn staatssecretaris Vermeend promoveerde hij de computerspelletjes Civilization en Heroes of Might and Magic tot gewichtige staatszaak. Ze lieten ministers antichambreren. Vermeend: 'Dan zei Gerrit: 'Eerst even nog een land veroveren voor we weer een collega gaan overtuigen dat bezuinigen mooi kan zijn.' In 2000 werd Zalm getroffen door een muisarm. Hij probeerde het links - the games must go on.

CV

1952
6 mei geboren in Enkhuizen

1975
doctoraal Algemene Economie VU Amsterdam (cum laude)

1975
in dienst bij Financiën, hoofdcommisies bij directie Begrotingszaken

1983-1988
ambtenaar op Economische Zaken

1989-1994
directeur Centraal Planbureau

1999
Zalm voert euro in Nederland in

1994-2002/2003-2007
minister van Financiën onder Kok en Balkenende

2002-2003
fractievoorzitter en politiek leider VVD

2007-2008
financieel directeur DSB Bank

2009-HEDEN
voorzitter Raad van Bestuur ABN Amro

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden