Onder de rookwolken van de vernietiging

De ondergang van een Joodse textielhandelaar is het thema van Hans Keilsons debuut uit 1933. De roman verschijnt voor het eerst in Nederlandse vertaling, tezamen met de memoires van de 101-jarige auteur.

'Mijn leven en mijn herinneringen zijn aangevreten door de rookwolken van de vernietiging', schrijft de 101 jaar oude Joodse schrijver en psychoanalyticus Hans Keilson in Daar staat mijn huis.


Zijn leven, dat in 1909 begon met een idyllische kindertijd in het Oost-Duitse stadje Freienwalde, met bezoeken aan grootouders, bessen zoeken in het bos, schaatsen op de Oder en zwempartijen met kameraden, raakte volledig overschaduwd door de Tweede Wereldoorlog en de dood die beide ouders in Auschwitz vonden. In interviews met Keilson komen de ouders altijd ter sprake. Ze waren hun zoon nagereisd naar Nederland, maar het was hem niet gelukt hen te laten onderduiken. Ze begrepen het niet, spraken de taal niet, wilden niet. Het was, kortom, ondoenlijk.


Maar hoe ondoenlijk was het echt? Deze vraag zou Keilson zich zijn verdere leven blijven stellen. Wat niet hielp was dat zijn oudere zus Hilde, die eind jaren dertig naar Palestina vertrok, olie gooide op het eeuwig brandende vuur van Keilsons schuldgevoel met de achteloze opmerking dat als zij in Nederland geweest was, ze haar ouders wel gered zou hebben. Keilson: Deze zin heb ik haar nooit vergeven.


Daar staat mijn huis bevat herinneringen die Keilson in de jaren negentig op papier zette en die hij onlangs in zijn archief terugvond. Het zijn mooie, korte beschrijvingen van een driftige vader en mooie moeder, van zijn bar mitswa in een kleine Joodse gemeenschap, zijn schooltijd en het bijverdienen als trompettist tijdens zijn medische studie. Over zijn oorlogsjaren in Nederland schrijft hij hoe hij ondergedoken zat en een vals paspoort kreeg van het verzet om als dokter Van der Linden door Nederland te reizen en getraumatiseerde, ondergedoken kinderen te helpen.


Dit werk bepaalde uiteindelijk zijn toekomst: hij nam na de oorlog in Nederland zijn medische studie weer op om psychiater en psychoanalyticus te worden en stelde zijn leven in dienst van het geven van psychotherapie aan oorlogsslachtoffers.


Daar staat mijn huis bevat in kort bestek de bron waaruit Keilson putte voor de drie romans die hij in de eerste helft van zijn lange leven schreef en die op dit moment een succesvolle comeback beleven. Vorig jaar verschenen heruitgaven van In de ban van de vijand en Komedie in mineur, over respectievelijk het opkomend nazisme in Duitsland en de ervaringen van een onderduiker. Dit jaar volgde behalve Daar staat mijn huis ook een heruitgave van Keilsons eerste roman Het leven gaat verder.


Keilson schreef deze roman in 1933, op vierentwintigjarige leeftijd, toen zijn herinneringen nog niet waren aangevreten door de rookwolken van de vernietiging. Wel was de nabijheid van die vernietiging al voelbaar: Het leven gaat verder was het laatste boek van een Joodse schrijver dat voor de oorlog bij Fischer Verlag verscheen en zou binnen een jaar verboden worden.


Het boek beschrijft de teloorgang van de textielzaak van Johann Seldersen tijdens de economische chaos in Duitsland na de Eerste Wereldoorlog. Twintig jaar lang weet Seldersen zijn gezin een zeker bestaan te verschaffen met de door hemzelf opgebouwde textielzaak in een provinciestadje. Dan begint het domino-effect van de crisis: klanten die hun baan kwijtraken en hun rekening niet kunnen betalen, de rekeningen van leveranciers die Seldersen daardoor zelf niet kan betalen, aanmaningen, vergeefse pogingen om met leningen de boel te redden en ten slotte het onvermijdelijke faillissement.


Wat het verhaal zijn bijzondere kracht geeft is het zorgvuldig en met empathie beschreven scala aan emoties dat de vader, zoals gezien door de ogen van zijn zoon Albrecht, doormaakt. Dat varieert van de koppige trots waarmee hij zijn zorgen aanvankelijk voor zich houdt, het schuldgevoel over zijn onvermogen zijn gezin uit de wind te houden en de schaamte over zijn onmacht, tot het redeloze afreageren van woede en het ingehouden verdriet: dan is zijn vader opeens weer in zak en as, hij kromt letterlijk zijn rug van verdriet, zijn handen zouden wegfladderen als hij ze niet snel vastpakte.


Uiteindelijk wint de berusting. Het gezin vertrekt naar Berlijn waar de vader de rug recht en de staatssteun aanvult door met een handeltje in veters, kousen en spelden langs de deuren te trekken en op markten te staan.


Het gezin Keilson stond model voor het gezin Seldersen. Ook de textielhandel van Keilsons vader ging ten onder in de crisisjaren. Voor de jeugdige Keilson was dit faillissement het grootst denkbare leed dat zijn vader kon treffen. Voor de lezer van nu is het wrang te weten wat Keilson niet wist toen hij Het leven gaat verder schreef: dat het echte zwaard van Damocles nog maar net was opgehangen en het leven voor in elk geval zijn ouders niet zo heel veel verder meer zou gaan.


Hans Keilson: Daar staat mijn huis.


Uit het Duits vertaald door Piet de Moor.


Van Gennep; 103 pagina's; € 9,90.


ISBN 978 94 6164 012 3.


Hans Keilson: Het leven gaat verder.


Uit het Duits vertaald door Frank Schuitemaker.


Van Gennep; 254 pagina's; € 19,90.


ISBN 978 94 6164 001 7.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden