Onder alles klopt een leugen

De veelgeroemde Hollandse tolerantie, berust die nu op een breed gedragen overtuiging, of is het een laf poldermodelcompromis dat allerhande onverdraagzaamheid uit alle macht moet toedekken?...

Los van elkaar publiceren de heren Jan Tetteroo ook. Van Münstermann zijn in korte tijd drie romans verschenen, geschreven op een (met Tetteroo vergelijkbare) gebiedende en satirische toon, al pakt Münstermann-solo het benoemde thema subtieler en persoonlijker aan.

In zijn meest recente roman, Certificaat van echtheid, bevindt zijn alter ego Andreas Klein zich rond 1980 op een dieptepunt. Hij wil schrijver worden, maar zijn roman komt niet van de grond. Zijn liefde voor Carola Wella is 'volkomen verpoeierd', zijn blakende vriendin in een gruwelijke junk veranderd. In die stoffige tijd maken derderangs persoonlijkheden de dienst uit: 'Mient Jan Faber, Ronald Reagan, de heer Van Agt, Aad de Mos.'

Klein zoekt een baan om te ontkomen aan de sof die zijn leven dreigt te worden - en op deze manier laat Münstermann meteen zien dat hooggestemde idealen dikwijls voortspruiten uit een troebele moes van individuele frustraties. In een stad die op Maastricht lijkt, wordt Klein aangenomen als medewerker van een geheimzinnige organisatie: het Hoger Instituut Voor Uitbeelding Van de Ware Werkelijkheid, in 1946 opgericht en gehuisvest in een kloosterachtige ruimte. Men loopt er in uniform rond, draagt namen als Kraak, Stülpnagel, Mandelbaum en Van Agsterribbe (de Bijbel van Münstermann en Tetteroo heet Bint, van de ongenaakbare F. Bordewijk, die zijn fascinatie voor tucht al evenzeer uitleefde tot in de ijzingwekkend-kluchtige namen van zijn personages aan toe), en wil er 'het allerhoogste niveau' bereiken, geen pose maar authenticiteit, en daarmee de hele maatschappij in de greep zien te krijgen. Directeur Kraak houdt Klein voor dat 'onze mensen overal terechtkomen. In de media, op de departementen, in de industrie en een enkeling op het witte doek.'

Het enthousiasme dat het instituut wil uitdragen, is echter van poreuze structuur, zoals Klein ondervindt wanneer hij kritiek spuit op zijn nieuwe collega's. Meteen worden ze woedend. Een dictatoriale instelling (die echtheid voorschrijft, waardoor zij in gevaarlijke onvrijheid verkeert) moet het immers van meelopers hebben; wie zichzelf is, en dus zijn onzekerheid en twijfel niet onder stoelen of banken steekt, wordt prompt als provocateur bezien.

Geen wonder dat Klein, tegen de gedragscode in (geen liefdesrelaties binnen de gemeenschap!), verliefd wordt op het onzekerste meisje, de echtste van de club, Bibi Halbzwei, die haar ouders niet heeft gekend. Hij droomt van haar (dat is dus geen keiharde realiteit - maar door die droom stroomt zij vol leven), zij spoort hem aan te gaan schrijven (de smeulende ambitie die Klein juist de pas had willen afsnijden door zich aan een rigoureus instituut uit te leveren), en dan ook nog over Han van Meegeren (de schilder die zich tot suffe hertjes moest beperken, nadat hij de beeldende kunstwereld had misleid door het doek De Emmaüsgangers als een echte Johannes Vermeer te presenteren).

Door zich te richten op de werkelijkheid en zich niet te verliezen in kansloze schrijverij, raakt Andreas Klein meer dan ooit verstrikt in vervreemding en leugenachtigheid. Of misschien ís er helemaal geen werkelijkheid als een tastbaar houvast, zoals Han van Meegeren door 'het kopiëren van de mooiste dingen' zich feitelijk hield aan het voorschrift van de onaantastbare renaissancistische kunstpaus Vasari, en dus geen oplichter was. Terwijl híj het gevang in moest, omdat de Nederlandse hoogleraar Bredius de vervalsing niet doorzag, en ook omdat De Emmaüsgangers aan Göring was verkocht. Maar wie van hen was nu echt fout?

Intussen is Münstermann lekker op stoom gekomen, de lezer meevoerend in een roman als een januskop: alles wat waar lijkt, wordt direct verdacht, tot niemand meer weet wat nog authentiek is. Klein houdt van de schrijver Frans Kellendonk, die na het verschijnen van zijn gedurfde meesterwerk Mystiek lichaam (1986) van antisemitisme werd beticht, een kortzichtig oordeel over een roman die intelligent demonstreert dat idealisme altijd op innerlijke verscheurdheid uitdraait. Het leven loopt nooit in de pas met het streven.

Bibi wordt weggestemd op het instituut, dat zo'n verontrustend echt persoon niet kan gebruiken. Voordat ze verdwijnt, biecht ze Andreas op het kind te zijn van een man die in 1941 is geboren, op zijn beurt het product van de liefdevolle ontmoeting tussen Göring en Bibi's oma, die in 1940 als tussenpersoon fungeerde bij het verkopen van de onechte Vermeer. Nadat Bibi is opgelost, meldt de jonge en zwaar opgemaakte Ramona Fromm zich bij het instituut, die door haar bevallige eenvoud zoveel indruk maakt dat ze (mede op Andreas' voorspraak) de gebroken Kraak als directeur opvolgt. Maar Andreas' enthousiasme stoelt op Ramona's gelijkenis met Bibi. Wie gaat er schuil achter Ramona's maquillage?

Klein is in verwarring, omdat hij vermoedt dat 'aan alle verschijnselen om hem heen een diepe leugen ten grondslag lag waar hij nog niet bij kon', 'een enorme staalkabel onder de oppervlakkige werkelijkheid, die zich uitstrekte over een onafzienbaar gebied. Niet te vatten, niet te peilen.'

Maar wel in kaart te brengen. En dat is precies zijn opdracht als schrijver. Al beseft hij dat zelf niet, Hans Münstermann weet beter. Het schelle Tetteroo-toontje wordt in zijn eigen romans van een poëticale ondergrond voorzien.

De waarheid wordt het naakst aangetroffen op de dwaalweg van de fictie. Daarom kan er een roman verschijnen waarop desalniettemin de titel Certificaat van echtheid kan worden geplakt. De openbaring moet in de vertekening worden gezocht. De kern blijkt namelijk altijd diffuus te zijn, veelkantig, irritant ongrijpbaar, en daardoor eindeloos inspirerend. Het geëngageerde amusement van Hans Münstermann verdient het serieus genoten te worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden