Update

Ondanks historische afstraffing voor kabinet kan Rutte door als premier

Ondanks een historische afstraffing van zijn tweede kabinet, mag VVD-leider Mark Rutte waarschijnlijk door als minister-president. Na het tellen van ruim 95 procent van de stemmen verloor zijn VVD vannacht 8 zetels in de Tweede Kamer, maar overstijgt alle prognoses en torent hoog uit boven alle anderen. De vaak voorspelde opmars voor Geert Wilders' PVV blijft uit: hij werd nipt groter dan CDA en D66.

Mark Rutte (VVD) en Alexander Pechtold (D66) verlaten Nieuwspoort na afloop van een uitzending van Nieuwsuur Beeld anp

Rutte kan uitkijken naar zijn derde kabinet, maar het formeren van een coalitie gaat een complexe exercitie worden, met de VVD op 33 zetels, gevolgd door de PVV (20) en het CDA (19) en D66 (19). Het verlies van de Partij van de Arbeid is nog nooit zo groot geweest, de partij keldert van 38 naar 9 zetels. De uiteindelijke uitslag kan nog enkele zetels fluctueren.

Ruttes naam gaat woensdagavond door Europa als de man die de populistische opmars van de Brexit en de Amerikaanse presidentsverkiezingen wist te stuiten in Nederland. De PVV, in 2015 en 2016 onder invloed van de asielcrisis lange tijd de onbedreigde aanvoerder in de opiniepeilingen, pakt slechts vijf zetels winst en kan door Rutte probleemloos worden gepasseerd bij de coalitievorming. 'Het is een avond waarbij Nederland ho heeft gezegd tegen het verkeerde soort populisme', zei een opgetogen Rutte tegen zijn achterban.

De VVD verliest acht zetels, maar de opluchting is bij de liberalen niettemin groot. De hoogste opkomst sinds 1986 is in hun voordeel uitgepakt. Rutte laat zijn uitdagers Buma, Pechtold en Klaver ver achter zich. Zijn kordate optreden in de hoogoplopende ruzie met Turkije heeft in de afgelopen dagen mogelijk het verschil gemaakt.

Uit de voorlopige prognose rijst een duidelijk beeld op van de nieuwe krachtsverhoudingen op het Binnenhof. Vooral als gevolg van de ongekende klap voor de PvdA (van 38 naar 9 zetels) verliest de regeringscoalitie de helft van z'n zetels uit 2012. Dat is een kabinet nog nooit eerder overkomen. De PvdA, decennialang hofleverancier van premiers en staatslieden, wordt weggevaagd tot de zevende partij in de Kamer en gaat een ongewisse toekomst tegemoet. Van de huidige Kamerfractie keren slechts drie leden terug. Premier Rutte had zijn coalitiepartner 'een andere uitslag toegewenst', zei hij vanavond.

Lijsttrekkers Lodewijk Asscher - pas een paar maanden aan het roer - toonde zich bedroefd maar strijdbaar. 'Dit is een bittere avond. Maar mijn vertrouwen in onze idealen is ongebroken. Vanavond hebben wij met elkaar verdriet over deze dramatische uitslag. Maar er komen altijd weer nieuwe campagnes.'

De Tweede Kamer schuift hoe dan ook op naar rechts. De recordwinst van GroenLinks - onder leiding van Jesse Klaver steeg de partij van 4 naar 14 zetels - kan het verlies van de PvdA bij lange na niet compenseren. De SP lijkt stabiel te blijven op 14 à 15 zetels. Het linkse blok is daarmee kleiner dan ooit.

GroenLinksers vieren de winst. Beeld anp
PvdA-ministers Koenders en Dijsselbloem wachten op de uitslag. Beeld epa
SP-leider Roemer brengt zijn stem uit. Beeld anp

Minstens vier partijen nodig voor coalitie

Op en rond het Binnenhof is het rekenen onmiddellijk begonnen: wie kan met wie regeren? De VVD is als grootste partij als eerste aan zet en zal een verkenner aanwijzen om de informatie-onderhandelingen voor te bereiden. Rutte maakt er geen geheim van dat hij liefst met CDA en D66 regeert, partijen die programmatisch tamelijk dichtbij de VVD liggen. Partijen bovendien die allebei zetels wonnen en graag willen regeren.

Maar die combinatie lijkt in de Tweede Kamer zeker zeven zetels tekort te komen en is ook in de Eerste Kamer te klein. Rutte kan daarvoor naar de SP of GroenLinks kijken. Maar de SP heeft de VVD uitgesloten van samenwerking. Voor GroenLinks geldt dat zowel de VVD als het CDA massief campagne voerde tegen die partij. De radicale vergroening die Jesse Klaver bepleit, stuit bij Rutte en Buma op grote bezwaren omdat die gepaard gaat met lastenverzwaringen en forse inkomensnivellering.

Makkelijker wordt het waarschijnlijk met de combinatie van ChristenUnie en SGP, partijen die de afgelopen jaren ruime ervaring opdeden als steunpilaren van verschillende kabinetten. Sociaal-economisch valt voor de VVD met die partijen goed te onderhandelen.

Maar probleemloos zal ook dat zeker niet gaan. VVD en D66 willen in de komende jaren werk maken van hun nieuwe liberale progressieve agenda, met een ruimer beleid voor softdrugs, meer vrijheid voor stervenshulp bij mensen die hun leven voltooid achten en een dwingender wet op de orgaandonatie. Daartegen voerden SGP en CU fel campagne, evenals het CDA. Zij hebben aangekondigd dat ze in onderhandelingen hierover zeker dwars gaan liggen.

Mocht VVD'er Rutte er niet uitkomen, dan is volgens de voorlopige prognose ook nog de voorkeurscoalitie van GroenLinks-leider Klaver mogelijk: 'centrumlinks' met D66, CDA, SP, PvdA en GroenLinks. Deze combinatie werd echter door CDA'er Sybrand Buma in de campagne van de hand gewezen. En ook hier geldt dat de PvdA na vandaag waarschijnlijk zal bedanken.

VVD'ers wachten op de uitslag. Beeld anp
VVD-leider Rutte brengt zijn stem uit. Beeld epa
VVD-leider Mark Rutte na zijn verkiezingszege. Beeld epa

PVV wederom veroordeeld tot oppositie

De PVV van Geert Wilders boekt enkele zetels winst en groeit van de 15 uit 2012 naar 20, maar het verschil tussen de VVD en de PVV blijkt na vandaag een stuk groter dan de peilingen de afgelopen weken deden vermoeden. Vrijwel alle partijen sloten in de campagne de PVV al uit als mogelijke coalitiepartner. Als de werkelijke uitslag aan het eind van de nacht hetzeldfe blijft, is Wilders de komende jaren weer veroordeeld tot de oppositie.

In buurlanden Frankrijk en Duitsland wordt vandaag opgelucht adem gehaald. Later dit jaar zijn in beide landen verkiezingen en hopen nationalistische partijen als het Front National en Alternative fur Deutschland goede resultaten te boeken. Wilders had voor hen vandaag de weg kunnen plavijen, maar ondanks enige winst voor de PVV blijft de VVD van Rutte Wilders de baas en moet hij meerdere partijen langszij dulden.

Wilders brengt zijn stem uit. Beeld reuters

Kleintjes groeien, twee nieuwkomers in Kamer

De Partij voor de Dieren heeft goede zaken gedaan en groeit naar verwachting van 2 naar 5 zetels. 50Plus van Henk Krol verdubbelt van 2 naar 4.

Verrassende nieuwkomers in de Kamer zijn migrantenpartij Denk van Tunahan Kuzu en, nog verrassender, het rechtse Forum voor Democratie van Thierry Baudet. Volgens de prognose kunnen zij respectievelijk 3 en 2 zetels verwachten.

VoorNederland van Jan Roos en ex-PVV'ers Bonte en Van Klaveren hebben de kiesdeler niet gehaald. Ook ex-PvdA'er Jacques Monasch keert niet terug in de Kamer. En ex-Denker Sylvana Simons heeft evenmin genoeg stemmen gekregen met haar Artikel1. De wandelende stemkastjes van GeenPeil komen ook niet in de Kamer.

Onderzoeksbureau Ipsos peilde een opkomst van 81 procent, een stuk hoger dan de kleine 75 procent uit 2012.

Feest bij Denk. Beeld anp
PvdD-leider Thieme brengt haar stem uit. Beeld anp

Alle uitslagen

De getelde stemmen per gemeente vindt u gedurende de avond en nacht in deze digitale kaart. Al het laatste nieuws leest u in ons verkiezingsblog.

Kiezers in de rij om te stemmen. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden