Bellen metonze correspondent

‘Ondanks het compromis is Europa nog lang niet af van Orbán’

Met een compromis over de koppeling van de EU-miljarden aan handhaving van de rechtsstaat, is een forse ruzie beslecht tussen Brussel en dwarsliggers Hongarije en Polen. Wie heeft nu eigenlijk gewonnen? We bellen met Centraal-Europa-correspondent Arnout le Clercq. 

De Hongaarse premier Victor Orbán (links) met zijn Poolse collega Mateusz Morawiecki (rechts).   Beeld EPA
De Hongaarse premier Victor Orbán (links) met zijn Poolse collega Mateusz Morawiecki (rechts).Beeld EPA

Wat zijn de reacties in Boedapest waar premier Orbán lange tijd op een ramkoers lag met de Europese leiders?

‘Orbán presenteert dit als een overwinning. De boodschap van zijn partij Fidesz is: dit moeten we vieren. Het rechtsstaatmechanisme gaat weliswaar op 1 januari in, maar als er conflicten zijn en het Europees Hof van Justitie moet zich erover buigen, dan zijn we zo twee jaar verder. En in twee jaar kan er veel gebeuren. Dit compromis biedt hem dus lucht, zeker in de aanloop naar de verkiezingen van 2022. 

‘De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, zei vrijdagochtend daarentegen dat het rechtsstaatmechanisme vanaf 1 januari ongeacht procedures bij het hof gehandhaafd gaat worden. Mét financiële consequenties. Hoe dat in de praktijk gaat uitpakken, moeten we nog zien.

‘Orbán is bang voor EU-sancties die kunnen leiden tot een economische recessie. Hij en zijn partij zijn bang dat economische achteruitgang hen stemmen gaat kosten. Orbán spint hier garen bij, hij heeft eventuele maatregelen van Brussel weten uit te stellen tot aan de verkiezingen. De oppositie is verdeeld. Optimisten zeggen dat de EU met dit compromis op termijn toch kan ingrijpen. De pessimisten roepen juist dat Brussel in het hoogoplopende conflict gewoon heeft toegegeven.’

En in Polen, waar de aanpak van vooral de rechterlijke macht de aandacht trok?

‘Ook hier zie je hetzelfde beeld, vooral in het gematigde kamp in de regering. We hebben gevochten, zo wordt gezegd, en dit hebben we eruit gesleept. Er heerst opluchting bij hen dat de meerjarenbegroting van de EU, die door de ruzie met Brussel geblokkeerd dreigde te worden, doorgang kan vinden. Want Polen heeft baat bij al die miljarden, zo wordt door hen steeds benadrukt.

‘Maar in het radicale deel van de coalitieregering, geleid door Justitie-minister Ziobro, heerst ontevredenheid. Hij beraadt zich nu. Zij vinden dat premier Morawiecki heeft gefaald door de dreigende veto tegen de begroting op te geven en dit akkoord te accepteren. Met dit compromis is Morawiecki weer opgeschoven richting de gematigden. Het knettert al de hele week in de regering tussen het pro-EU-deel en de radicalen. ‘Veto of de Dood’ was de slogan van de radicalen. Het kan allemaal tot een explosieve situatie leiden, want Morawiecki is afhankelijk van kleine coalitiepartners om wetten door het parlement te loodsen.’

Franse president Emmanuel Macron, voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen, Morawiecki en Orbán tijdens de EU-top. Beeld AP
Franse president Emmanuel Macron, voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen, Morawiecki en Orbán tijdens de EU-top.Beeld AP

Zullen Hongarije en Polen zich door dit akkoord beter gaan gedragen op het gebied van de mensenrechten en de media, en de rechterlijke macht met rust laten?

‘Critici zeggen dat dit compromis weinig effect zal hebben. In Brussel wordt het akkoord als een overwinning gezien, maar de sfeer in deze twee landen is duidelijk anders bij tegenstanders van de regering en mensenrechtengroepen. 

‘Wat meespeelt is dat zij vinden dat de EU de afgelopen jaren weinig doortastend is geweest als de rechtsstaat werd bedreigd. De verwachtingen zijn niet hooggespannen, vooral vanwege de mogelijkheid die beide landen hebben om naar het Hof te stappen bij een conflict. De verwachting is dat het rechtsstaatmechanisme niet opgewassen zal zijn tegen de ambities van Orbán en de leiders in Polen. Een Poolse ngo noemde het tandeloos.’

Kan het compromis met de EU van invloed zijn op de verkiezingen in beide landen?

‘Zeker, al is het natuurlijk koffiedik kijken hoe de situatie over een paar jaar zal zijn in deze landen. In de peilingen staat Orbán nu dik vooraan. Maar er zijn vrijwel geen onafhankelijke media meer in Hongarije. Dus wat de bevolking ziet en leest, is grotendeels gekleurd door de overheid. Met deze deal met de EU is Orbán zich alvast aan het voorbereiden om de verkiezingen te winnen. Het geld van de EU moet blijven stromen. Wat goed is voor de economie, is immers goed voor Orbán. De corona-situatie kan nog roet in het eten gooien, want op dat vlak gaat het niet goed.’

‘In Polen, waar pas in 2023 nieuwe verkiezingen zijn, is het opvallend dat de steun voor de regering is afgenomen. Deels komt dit door de controversiële abortuswet, waardoor Polen al weken de straat opgaan. Deels komt het door de aanpak van de pandemie. De regering heeft slecht hierop gereageerd, onder andere met maatregelen die niet werkten. Daar kwamen het dreigende EU-veto en de spanningen binnen de regering nog eens bovenop. De regering van Morawiecki heeft hierdoor harde klappen moeten incasseren. Een minister van een van de kleine partijen begon onlangs over vervroegde verkiezingen, maar of de regering valt is lang niet zeker.’

Kortom, Europa is dus nog lang niet af van deze twee dwarsliggers?

‘Nee, denk het niet. Maar veel zal ook afhangen van de politieke wil in Brussel om meer werk te maken van aantasting van de rechtsstaat in deze landen. De EU heeft nu meer instrumenten, met het rechtsstaatmechanisme, om in te grijpen. Ook kunnen Hongarije en Polen dit niet blokkeren met een veto omdat bij conflicten hierover een zogenoemde ‘gekwalificeerde meerderheid’ van de lidstaten genoeg is. Ze zullen dus op zoek moeten gaan naar nieuwe partners in Europa. 

‘Je ziet al dat Orbán veel contact zoekt met zijn Sloveense collega. Ook kijken ze naar Tsjechië en Slowakije, twee landen die traditioneel optrekken met Polen en Hongarije als onderdeel van de ‘Visegrád-4'. Maar tot nu toe hebben deze landen zich redelijk afzijdig gehouden in deze ruzie binnen de EU.’

Lees ook

Hoe Orbán een baken werd voor rechtse denkers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden