NieuwsVerdozing

Ondanks forse kritiek groeit het aantal XXL-distributiecentra gestaag door

Nederland kreeg er vorig jaar negentien megadistributiecentra bij, met een oppervlakte van minimaal 40 duizend vierkante meter per stuk. Nog eens twaalf staan gepland. Is de ‘verdozing’ van Nederland niet meer tegen te houden, ondanks forse kritiek van het College van Rijksadviseurs?

Trade Port Noord bij VenloBeeld Harry Cock

Wie weleens over de snelwegen rijdt in vooral Noord-Brabant, Limburg en Zuid-Holland, kent het beeld: grote en vrijwel raamloze blokkendozen met een oppervlakte van vele tienduizenden vierkante meters midden in het weidelandschap. Binnen manoeuvreren honderden werknemers en vorkheftrucks 24 uur per dag als mieren tussen lopende band, magazijn en vrachtwagenterminal. Het distributiecentrum van Bol.com in Waalwijk is 50 duizend vierkante meter  groot – ruim zeven Eredivisie-voetbalvelden. Een tweede, met een vergelijkbaar oppervlak maar hoger, is in de maak.

Het worden er steeds meer: sinds 2013 zijn er meer dan honderd van zulke ‘megadistributiecentra’ gebouwd of in aanbouw. Daarbij was 2019 een recordjaar, met negentien nieuwe blokkendozen en twaalf aankondigingen. Dat blijkt uit een nieuw rapport van Buck Consultants International, een adviesbureau gespecialiseerd in ruimtelijke ordening. De trend zorgt voor een spanningsveld tussen esthetiek en economische voorspoed, en schreeuwt om evenwichtig beleid. Juist dat ontbreekt.

‘Zeker in maagdelijk landschap, in de wei, moet een bouwstop komen’, zei landschapsarchitect en rijksadviseur Berno Strootman vorig jaar tegen de Volkskrant. ‘Het gaat ten koste van ruimte voor de landbouw, van biodiversiteit, van recreatie. En er wordt weinig gekeken naar de infrastructuur: kunnen de wegen het wel aan? We wonen in een klein land, de ruimte is beperkt.’

Het is een lastige kwestie, met name voor gemeenten, want al die bedrijvigheid levert ook inkomsten en werkgelegenheid op. Modewebwinkel Zalando bouwt het – vooralsnog – grootste distributiecentrum van Nederland in Bleiswijk, nabij Zoetermeer. Met wat Zalando betaalt voor grondexploitatie kan de regio er omheen scholen, bibliotheken en sportcentra bouwen. Volgens het bedrijf zelf levert het 1.500 banen op. 

Nederland lokt multinationals met gunstige fiscale voorwaarden, zodat ook internationale ketens hier grote blokkendozen neerzetten voor de opslag en verwerking van orders die lang niet allemaal voor de Nederlandse markt bestemd zijn. Vanouds is Nederland een doorvoerhaven; tachtig procent van wat het land via de havens en vliegvelden binnenkomt, is op doorreis. Zalando bijvoorbeeld wil de Benelux en Duitsland bedienen vanuit het centrum bij Zoetermeer.

Trade Port Noord bij Venlo.Beeld Harry Cock

Losse gebouwen opruimen

Dat leidt tot een ogenschijnlijk onstuitbare groei van het aantal blokkendozen, van XXL-formaat maar ook van veel talrijkere kleinere exemplaren. In 2008 telde Nederland in totaal 22 miljoen vierkante meter aan distributiecentra, blijkt uit cijfers van onafhankelijk vastgoedonderzoeker Rudolf Bak. Begin 2017 was dat 28 miljoen vierkante meter. Nu, drie jaar later, staat de teller op al op 2.215 distributiecentra met een gezamenlijk vloeroppervlak van 37 miljoen vierkante meter - het aantal distributiecentra, groot en klein, neemt almaar sneller toe.

In oktober 2019 trok het College van Rijksadviseurs (CvR), een groep deskundigen rondom de Rijksbouwmeester die de overheid adviseert over ruimtelijke kwaliteit en ordening, aan de alarmbel: Nederland dreigt in rap tempo te ‘verdozen’ als er geen tegendruk komt. ‘Het moet minder, compacter, geconcentreerder en multifunctioneler,' aldus het CvR. De adviseurs pleitten voor onder meer clustering – het bij elkaar zetten van (X)XL distributiecentra – en het opzetten van een fonds waarin bedrijven geld storten om zulke centra te mogen bouwen.

‘Met dat fonds kun je losse gebouwen in het buitengebied opruimen, die noemen wij de eenlingen’,  zei Berno Strootman, de landschapsarchitect en lid van het CvR. ‘Je koppelt dus de ontwikkeling van nieuwe loodsen aan het opruimen van oude. Zo snijdt het mes aan twee kanten.’

De conclusie van het CvR: Rijk en regio zouden een samenhangend beleid moeten ontwikkelen waarbij zij veel strengere eisen stellen, en nadenken over wat wel en niet gefaciliteerd wordt.

Het resultaat van hun aanbevelingen tot nu toe: niets, zegt Adriaan Geuze, hoogleraar landschapsarchitectuur aan Wageningen University and Research. ‘Provincies als Zuid-Holland en Noord-Brabant zeggen wel dat ze beleid ontwikkelen, maar als ik met mijn studenten kijk naar kadastrale transacties langs de snelwegen, de bouwgrond die grote logistieke bedrijven aankopen, dan zie ik geen verandering.’

Trade Port Noord bij Venlo.Beeld Harry Cock

Volgens Geuze ligt het probleem in de manier waarop ruimtelijke ordening gestalte krijgt in Nederland. ‘Al sinds minister Dekker (Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer van 2003 tot 21 september 2006, red.) is de opvatting dat planning hoort bij de regio, niet bij het Rijk. In de praktijk zie ik dat lokale wethouders hierover beslissen, en die zijn niet opgewassen tegen grote marktpartijen. 

‘Als de wethouder van gemeente A teveel geld vraagt of te lastige regels hanteert voor de grond, dan gaat zo’n bedrijf naar de wethouder van gemeente B even verderop langs dezelfde snelweg. De Rijksbouwmeester heeft gelijk als hij stelt dat de planning door provinciale overheden en het Rijk moet worden opgepakt. Maar ik zie dat vooralsnog niet gebeuren.’

‘Zeker in maagdelijk landschap moet een bouwstop komen voor XXL-distributiecentra’

‘Bezint eer ge begint’, zei landschapsarchitect en rijksadviseur Berno Strootman vorig jaar tegen de regering. ‘Het landschap is niet oneindig beschikbaar. We moeten selectief zijn: wat levert dit bedrijf ons als maatschappij op? Als ik in Tilburg of Waalwijk woonde, dan zou ik denken: misschien is het nu wel genoeg.’

De verdozing van het Nederlandse landschap

Ze doen niemand kwaad, de grote grijze dozen die de laatste jaren overal verrijzen, en ze richten zich niet op om de mensheid te bedreigen. Ze liggen als rustende olifanten tevreden in het landschap, als afgezanten van ongekende economische groei. Hoe meer dozen, hoe meer voorspoed – zo wordt er gesteld.

Vijf weken undercover in het distributiecentrum van bol.com

Wie zijn die mensen die ervoor zorgen dat jij je pakketje thuis krijgt? Hoe ziet hun ­dagelijkse werk eruit? En wat zijn de consequenties van onze collectieve en alsmaar groeiende verslaving aan online shoppen? Verslaggever Jeroen van Bergeijk solliciteerde bij Bol.com om het uit te vinden. ‘Dit is zóóóó veel beter dan de Lidl. Daar moest ik driehonderd dozen per uur tillen.’

Het distributiecentrum van bol.com, een van de grootste in het land.Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden