Ondankbare honden

Teleurgestelde idealisten slaan vaak door naar de andere kant. Het is een fenomeen dat je bij sommige ontwikkelingswerkers ziet. Vol goede bedoelingen vertrokken ze, cynisch komen ze terug....

Hij illustreert dat fenomeen aan de hand van Heart of Darkness de roman van Joseph Conrad. De hoofdpersoon Kurtz was een man met een missie. Hij wilde de Afrikanen in Congo verheffen. Dat was de taak van de blanke man. Kurtz schrijft er verheven verhandelingen over. Het loopt uit op een totale mislukking. En op het einde van zijn leven, als de koorts door zijn lichaam giert, schrijft hij in de kantlijn van zijn nobele woorden: 'Kill the brutes!' Maak de wilden af!

In Irak is de verleiding van morele afkeer levensgroot. Het afgelopen jaar is de argumentatie voor de oorlog verschoven. Eerst ging het om de strijd tegen het terrorisme. Maar de banden tussen het Iraakse regime en Al Qa'ida bleken niet te bestaan. Daarna ging het om de massavernietingswapens. Maar door de kleine successen die de wapeninspecteurs onder leiding van Hans Blix behaalden, werd dat argument steeds vaker aangevuld met een ander. Het Baath-regime was een vreselijke dictatuur dat er niet voor terugschrok om haar eigen burgers met chemische wapens aan te vallen. Het omverwerpen van dit regime was een morele plicht. Het is een sterk verhaal, want het regime van het Saddam Hussein is meedogenloos. Dus beschouwen de Amerikanen en de Britten zich als bevrijders.

Des te groter is de schok nu ze niet als bevrijders worden binnengehaald. Allereerst is de tegenstand veel groter dan verwacht. Waarom willen die soldaten vechten voor een dictator die ze haten? Een gewonde Brit werd geïnterviewd. Hij leek het nog steeds niet te kunnen geloven. 'Ons was verteld dat er geen verzet zou zijn.' De legerwoordvoerders wijten de tegenstand aan de criminele elementen binnen het regime die hun eigen hachje willen beschermen. Maar erg overtuigend klinkt het niet. In de steden die bevrijd zijn, is de ontvangst evenmin hartelijk. Waar zijn de bloemen? Waar zijn de meisjes die zich in onze armen werpen?

De Amerikanen en de Britten lijken slachtoffer te zijn geworden van hun eigen propaganda. Ze zijn zich gaan zien als morele helden die maar één ding verdienen: applaus. Geen moment hebben ze rekening gehouden met het feit dat onder veel Irakezen de haat tegen de Amerikanen kan wedijveren met de afkeer van Saddam. Geen moment is gezocht naar een antwoord op de vraag die na 11 september zo vertwijfeld werd gesteld: waarom haten ze ons?

Hoe langer de oorlog duurt, met oplopende verliezen aan eigen zijde en oplopende temperaturen in de tenten in de woestijn, des temoeilijker het zal zijn voor de soldaten om te blijven geloven dat ze niet tegen maar vóor de Irakezen vechten. De zelfmoordaanslag van afgelopen weekend is een angstvisioen dat alle soldaten in hun achterhoofd meedragen. De kans is groot dat ze alle Irakezen gaan wantrouwen en overal gevaar gaan vermoeden. Dat kan alleen maar leiden tot haat. 'Moeten wij voor die schoften vechten?'

Het belooft niet veel goeds voor de vrede na de val van Saddam Hussein. Oorlog voeren zonder steun is hachelijk, maar een land opbouwen zonder medewerking van de bevolking is onmogelijk. De Amerikanen zouden er daarom verstandig aan doen de wederopbouw over te laten aan de Verenigde Naties, maar dat weigeren ze. De Amerikanen willen hun beschavingsmissie zelf uitvoeren. En dat is een recept voor ellende, zoals ook Bush en zijn neoconservatieve hemelbestormers zullen merken.

En teleurgestelde idealisten zijn gevaarlijk. De Amerikanen zullen niet zo ver gaan als Kurtz. Ze zullen er niet van gaan dromen om de Irakezen massaal af te maken. Maar volgens Ignatieff heeft de morele afkeer van Kurtz een moderne invulling gekregen. Als het niet gaat zoals gehoopt, trekken de weldoeners hun handen af van de mensen in nood. De Amerikaanse wens om de wereld haar wil op te leggen, kan zo omslaan in een nieuw isolationisme. Amerika keert zich af van de wereld en maakt uit desinteresse prutwerk van de wederopbouw van Irak. Er wordt niet geïnvesteerd. Er wordt geen geloofwaardig centraal gezag gevestigd en de strijdende facties krijgen ruim baan. Het is niet meer 'Kill the brutes', maar laat de wilden elkaar afmaken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden