Onbuigzame en autoritaire hoeder van de traditie

Benedictus XVI, (85) is morgen zeven jaar paus. Als jong theoloog was Joseph Ratzinger aanvankelijk een voorzichtige vernieuwer, maar hij vond al snel dat religieuze revolutionairen met het geloof op de loop gingen. Sindsdien trapt hij op de rem.

'Niemand heeft deze oude paus nodig met zijn oudemannenkerk', schreef de prominente Duitse journaliste Sabine Rückert in Die Zeit. 'Alleen de nog oudere Cubaanse tiran Fidel Castro heeft hem nog nodig. Om elkaars handen vast te houden bij het sterven.' Ze leken inderdaad opvallend goed met elkaar te kunnen opschieten, Castro en paus Benedictus XVI. Het beeld is verleidelijk: twee oude, autoritaire mannen die zich vastklampen aan het zieltogend geloof van hun jeugd. Maar het is ook misleidend. Castro's communisme is inderdaad op sterven na dood. Maar de katholieke kerk groeit nog steeds. De leegloop in Europa wordt ruimschoots gecompenseerd door de aanwas in Afrika en Azië.


Afgelopen maandag vierde paus Benedictus XVI zijn 85ste verjaardag. Morgen is hij zeven jaar paus. Zijn pontificaat wordt gekenmerkt door een gematigd, maar zeer vasthoudend conservatisme. 'Het christendom is geen warenhuis dat angstig zijn reclame moet instellen op de stemming en de smaak van het publiek', schreef de paus, toen hij nog de Duitse theoloog Joseph Ratzinger was. Het is een uitspraak die in talloze varianten in zijn werk terugkeert. Het geloof draait om de eeuwige waarheid van God, niet om de toevallige voorkeur van mensen.


De keuze voor Benedictus in 2005 was opvallend. Een stijve intellectueel met een dunne glimlach moest de charismatische Johannes Paul us II opvolgen. Mede gezien zijn leeftijd leek hij een tussenpaus. In driehonderd jaar was er niet zo'n oude paus gekozen. Tijdens zijn recente reis door Mexico en Cuba oogde hij broos, hetgeen zijn toch al weinig joyeuze presentatie benadrukte. Pijnlijk waren de foto's van de paus met een Mexicaanse sombrero: een houterige prelaat die zich ambtshalve gedwongen voelt de media en de massa te bespelen. Niettemin werd hij enthousiast toegejuicht, als spiritueel leider van een wereldkerk.


Sinds enige tijd wordt Benedictus op een podium door het middenschip van de Sint Pieter gerold, zodat hij meer energie overhoudt voor het opdragen van de mis. De traditionele nachtmis met Kerstmis is vervroegd van 12 naar 10 uur. Toch beschikt de paus voor een 85-jarige over een enorme werkkracht. De reis naar Mexico en Cuba was de 23ste in de zeven jaar van zijn pontificaat. In september staat weer een reis naar Libanon op de agenda, in de zomer van 2013 gaat hij naar Brazilië. Volgens het Vaticaan heeft hij nog nooit een afspraak afgezegd wegens ziekte of vermoeidheid.


Als paus heeft Ratzinger het niet gemakkelijk gehad. Soms veroorzaakte hij zelf ophef, door in een toespraak in Regensburg de islam een gewelddadige godsdienst te noemen en door een bisschop die de holocaust ontkende te rehabiliteren. De zwaarste test was het misbruikschandaal dat in 2010 een hoogtepunt bereikte. Benedictus sprak met slachtoffers en betreurde het schandaal, maar zijn reactie werd door velen erg laat en te mager gevonden.


Een kerkvorst is echter geen politicus. Hij kan het zich permittereneen affaire te laten overwaaien. Dat geldt zeker voor Benedictus XVI die er rotsvast van overtuigd is dat de kerk een tijdloze waarheid verkondigt. Wat is een schandaal in het licht der eeuwigheid? Nog veel meer dan zijn voorganger, die ook al geen nieuwlichter was, laat Benedictus zich kennen als een hoeder van de traditie.


Ratzinger is sterk getekend door de jaren zestig, toen hij als veelbelovende jonge theoloog aan de universiteit doceerde. Aanvankelijk was hij een voorzichtige vernieuwer, maar hij vond al snel dat religieuze revolutionairen met het geloof op de loop gingen. Een godsdienst is geen democratie, vond Ratzinger, waarin iedereen gezellig met elkaar uitmaakt wat de waarheid is. In een godsdienst kan de waarheid alleen van God komen. Ratzinger trapte op de rem en heeft die nooit meer losgelaten.


Onlangs pleitte een groep Oostenrijkse priesters voor het toelaten van vrouwen tot het priesterambt. Ik ga daar helemaal niet over, antwoordde Benedictus, want het mannelijk priesterschap is nu eenmaal een 'onherroepelijke' leerstelling van de kerk. Bovendien, hield hij de priesters voor, de navolging van Jezus uit zich in gehoorzaamheid aan de kerk, niet in het veranderen van de kerk naar onze eigen wensen. Gehoorzaamde Jezus zijn Vader ook niet tot in de dood?


Die onbuigzame, autoritaire houding maakt hem weinig populair in West-Europa. Het is echter een illusie dat een progressievere paus de leegloop zou kunnen keren. In het seculiere West-Europa is de tijd van de grote volkskerken voorbij. De protestantse kerken slagen er beter in jongeren vast te houden door een evangelische vleugel met een sterke nadruk op emotie en beleving, geïnspireerd door de Amerikaanse kerken. In het centralistische roomse model is veel minder ruimte voor zulke vernieuwingen. De ontkerkelijking van Europa zal de paus echter niet op andere gedachten brengen. De kerk moet overwinteren, gelooft hij, want ooit zullen mensen weer behoefte krijgen aan het woord van God, als tegenwicht voor 'de banale ideologie die de wereld in haar greep heeft'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.