'Onbruikbaar': Duitse moeders over discriminatie na zwangerschap

Paradijselijk ziet de ouderschapsregeling er in Duitsland op het eerste gezicht uit. Maar er is een keerzijde.

Volgens arbeidsadvocate Sandra Runge komt zwangerschapsdiscriminatie vaak voor in Duitsland. Beeld anp

Wat was ik jaloers op de Duitsers toen ik in Berlijn ging wonen. En dan vooral op hoe hun ouderschapsverlof - Elternzeit - is geregeld. Ruim een jaar betaald verlof, onbetaald tot maar liefst drie jaar. Je mag zelf weten hoe lang je thuis blijft en, niet onbelangrijk, wie er thuis blijft. Vaderlief kan ook maandenlang verlof opnemen. En dit allemaal met behoud van contract. Ik dacht aan mijn schrikachtige dochter die krap vier maanden oud naar de kinderdagopvang ging en daar alleen maar aan het huilen was. En ik dacht aan die lullige twee dagen vaderschapsverlof die Nederlandse mannen krijgen. Oké, straks zijn het er vijf. Vanaf 2019.

De Duitse wet neemt de rol van beide ouders serieus. En op de werkvloer is geaccepteerd dat werknemers zich mogelijk zullen voortplanten. En in plaats van te leunen op al die opa's en oma's die worden ingevlogen om voor hun jonge kleinkinderen te zorgen, vangt de overheid het eerste jaar financieel op. Als ik zelf een verlofwet had moeten schrijven, zou hij er ongeveer zo uitzien. Arbeidsadvocate Sandra Runge (39) zag ook vooral voordelen. Maar het verschil tussen haar en mij is dat ze de praktijk kent.

Runge nam een jaar verlof na de geboorte van haar zoon. Ze had in dat jaar gemoederd, maar ook examen gedaan voor extra kwalificaties. Op haar eerste werkdag wandelde ze daarom gemotiveerd bij het bedrijf binnen waar ze de juridische afdeling managede. Eenmaal bij haar bureau schrok ze: dat was helemaal leeg, computer weg, er lag niets meer. Een grap, dacht Runge, en ging toch maar zitten. Na een uur ging ze verhaal halen. 'Wat is er gebeurd?', vroeg ze aan haar leidinggevenden. 'Je wordt ontslagen', was het antwoord.

Hollywoodscène

Daarna volgde een Hollywood-waardige scène. Ze kreeg een ontslagbrief toegeschoven en de mededeling dat ze mocht gaan. Ze stopte haar persoonlijke bezittingen in een kartonnen doos en liep daarmee het gebouw uit. De ochtend van haar eerste werkdag was nog niet voorbij en ze zat alweer thuis.

De officiële reden van haar ontslag was dat haar baan niet meer bestond. De afdeling waarvoor zij werkte, zou worden ondergebracht bij een ander kantoor. Maar toen Runge een paar weken daarvoor de leiding sprak, was er nog geen vuiltje aan de lucht. Haar vermoeden: ze was moeder geworden, dat maakte haar inflexibel en ze was een jaar weggeweest. En omdat ze al zes jaar voor de firma werkte en behoorlijk ervaren was, was ze duur.

Maar voor de rechter kon ze dat niet bewijzen. De zaak eindigde, zoals veel van dit soort zaken, met een financiële regeling. Kort daarna werd haar vermoeden bevestigd: de freelancer die Runge had vervangen, kreeg haar baan. De afdeling verdween toch niet.

Volgens Runge komt zwangerschapsdiscriminatie vaak voor in Duitsland. Ze schrijft er een boek over dat in maart uitkomt en geeft daarin ook juridisch advies over zwangerschap en verlof. Sinds haar ontslag in 2011 is ze freelancer en verdedigt ze vrouwen - heel soms mannen - die iets vergelijkbaars hebben meegemaakt. Het komt veel voor dat vrouwen na verlof een andere, minder belangrijke, functie krijgen, voor een lager salaris. Dat mag niet, maar gebeurt wel. Of de werkgever accepteert niet dat iemand minder uren wil werken.

'Er zijn nogal wat vooroordelen over werkende moeders', zegt arbeidsadvocate Sandra Flämig, die kantoor houdt in Stuttgart. 'Bazen denken: Moeders zijn inflexibel en kunnen niet meer overwerken omdat ze hun kind moeten ophalen. Kinderen zijn vaak ziek, en dus is de moeder vaak afwezig. Moeders zijn minder toegewijd, want kinderen zijn belangrijker dan hun carrière. En ze zijn minder bereid om ver te reizen.'

Allemaal vooroordelen waar natuurlijk ook Nederlandse vrouwen tegenaan kunnen lopen. Alleen komt daar in Duitsland nog iets bij: verlofnemers verliezen vaak status en waarde, met name de ouders die de aangeboden mogelijkheid grijpen om er lang tussenuit te gaan.

Verlies aan status

'Dat zal nooit expliciet worden gezegd', zegt Flämig. Maar het is een feit dat het lange verlof door veel werkgevers als een last wordt gezien. 'Als een vrouw drie jaar thuis is geweest, past zij mogelijk niet meer bij haar oude baan: ze loopt achter, kan misschien niet goed omgaan met nieuwe collega's.'

Runge merkt het in haar praktijk. En in sommige gevallen begrijpt ze ook wel dat het onhandig is. 'Een kapper hoeft alleen een paar magazines door te bladeren en kan weer beginnen. Maar werk je bij een start-up, in Berlijn stikt het ervan, dan kun je na een jaar al onoverbrugbaar veel missen. Sociale media en techniek ontwikkelen razendsnel.'

Officiële cijfers van zwangerschapsdiscriminatie zijn er niet, want niemand wordt officieel ontslagen of slechter betaald omdat hij/zij een kind heeft gekregen. Maar er wordt wel onderzoek gedaan naar de invloed van Elternzeit op carrières. Een studie van het DIW, het grootste economische onderzoeksbureau van Duitsland, laat een inkomensgat zien tussen moeders en kinderloze vrouwen in Duitsland. Het loonverschil tussen beide groepen is gemiddeld 16 procent in het eerste jaar na verlof en 5 procent na tien jaar. Hoe korter het verlof hoe kleiner het effect op het salaris.

In een ander onderzoek - Weggegaan, plaats vergaan? - zijn de carrièreperspectieven van artsen en managers in Duitse academische ziekenhuizen onderzocht. Daaruit blijkt dat de carrièremogelijkheden van werknemers die met verlof zijn geweest zijn afgenomen, én dat de werkdruk is verhoogd. Vooral bij vrouwen. Ondanks de claim van de ziekenhuizen dat ze familienfreundlich zijn.

'Mocht een zwangere vrouw mij om advies vragen', zegt Flämig, 'dan zeg ik altijd: ga op tijd weer werken. Zoek een kinderdagopvang en pak na zes maanden je werk weer op. Dan is het gat kleiner en de kans dat je vervreemdt van je werk minder groot.' Runge: 'Korter verlof betekent minder discriminatie, dat is een realiteit.' Maar Runge denkt ook dat veel discriminatie ondervangen kan worden door betere communicatie. Zij adviseert haar cliënten samen met hun baas een 'masterplan' te maken. 'Praat over wanneer je weer wilt gaan werken, flexibele uren of de mogelijkheid om alvast een project op te pakken tijdens het verlof. Dan weet je allebei waar je aan toe bent.'

Onbruikbaar verklaard

Er zijn plekken waar het wel werkt. Anke Odrig is de directeur van Little Bird, een soort Airbnb voor kinderdagverblijven in Duitsland. Op haar projectmanagementafdeling werken zeven vrouwen en één man. Drie van hen zijn zwanger. Zij nemen vier maanden tot een jaar verlof. 'Iedere ouder moet zelf weten hoe hij zijn leven indeelt', zegt Odrig. 'Dat is in elk geval goed aan de verlofwet: er is keuzevrijheid. Vier maanden verlof zou net zo normaal moeten zijn voor een werkgever als drie jaar.'

En ja, om dat in goede banen te leiden 'is wel even een uitdaging, maar er is altijd een oplossing, ze zijn niet langdurig ziek of zo. We hebben bijvoorbeeld met een werknemer afgesproken dat ze na drie maanden weer een project oppakt, vanuit huis. Dan raakt ze er niet helemaal uit en kan ze naast zorgen ook iets anders doen. Dat wilde ze zelf graag.'

Odrig heeft zelf ervaren dat het ook anders kan gaan. 'Bij mijn vorige werkgever was ik als moeder 'onbruikbaar' geworden. Er werd mij nooit meer naar ideeën of oplossingen gevraagd. Ik werd behandeld als een nieuwe werknemer, terwijl ik daar al tien jaar werkte.'

Mijn paradijselijke plaatje ligt inmiddels behoorlijk aan diggelen. En na een telefoontje met Almut Peukert ben ik weer helemaal terug bij af. 'Serieus?', zegt de arbeidssocioloog aan de Humboldt Universiteit, als ik haar vertel dat ouderschapsverlof zo goed geregeld lijkt vanuit Nederlands perspectief. 'Wij kijken op onze beurt weer naar Nederland en Scandinavische landen en zeggen: die snappen tenminste wat flexwerken is. Tijden zijn aan het veranderen hoor, er zijn steeds meer bedrijven in Duitsland die familienfreundlich zijn, maar de meeste zijn vrij conservatief: weinig parttimemogelijkheden en thuiswerken is niet populair bij werkgevers. Dat maakt het voor verlofnemers lastiger om weer te gaan werken.'

Vaders gestimuleerd

Zo slecht is het in Nederland dus niet geregeld. Al lijkt er in elk geval een punt dat in Duitsland wel beter is: vaders worden er tenminste wel flink gestimuleerd om hun deel te doen.

En dat doet-ie ook wel. Soms. Uit Peukerts onderzoek blijkt dat 30 procent van de ouders verlof deelt, een ruime meerderheid van de mannen neemt dus geen verlof op. Van die 30 procent kiest 25 procent de '12-2 oplossing': moeder is een jaar thuis en vader twee maanden. Een vader die langer dan twee maanden betaald verlof opneemt, is een exoot, zoals Peukert zelf zegt. 'Vaders zijn huiverig om verlof op te nemen, omdat ze bijvoorbeeld bang zijn om promotie mis te lopen.' Daar komt nog bij dat de man meestal meer verdient dan de vrouw. Betaald verlof, Elterngeld, is maximaal 1.800 euro per maand en veel stellen kiezen dan, niet geheel onlogisch, voor de kleinste loonkloof.

Exotisch voorbeeld

Zelf ging Peukert, nu zwanger van de tweede, vijf maanden na de geboorte van haar kind weer werken. Haar man vulde dit aan tot veertien maanden. Een exotisch voorbeeld uit de praktijk dus. 'In speeltuinen werd aan mij altijd gevraagd hoe het met het kind was. In die negen maanden dat mijn man in de speeltuin stond, wilde men van hem vooral weten hoe het met zijn werk was.'

Toch is 30 procent geen slechte score, vindt Peukert. 'Elterngeld bestaat nog maar tien jaar, maatschappelijke veranderingen hebben tijd nodig.' Welke onderzoeksresultaten ze over tien jaar hoopt te hebben? 'Dat meer vaders met ouderschapsverlof gaan, en dat meer moeders accepteren dat verlof gedeeld kan worden. Voor kinderen is het geweldig als vanaf het begin twee ouders voor hen zorgen.' En als dat niet genoeg reden is: 'Uit onderzoek blijkt dat relaties gezonder zijn als de financiële verantwoordelijkheden worden gedeeld.'

Duitse wetgeving tot 3 jaar ouderschapsverlof, 1 jaar betaald

Elke moeder krijgt in Duitsland veertien weken zwangerschapsverlof: Mutterschutz. Ouders, man én vrouw, kunnen daar nog tot drie jaar ouderschapsverlof - Elternzeit - aan vastplakken. In die periode wordt je contract bevroren en is de werkgever na het verlof verplicht jou je oude baan of een vergelijkbare baan aan te bieden. Stel, je krijgt binnen de drie jaar verlof weer een kind, dan kun je dus zes jaar thuis blijven met behoud van contract.

In 2007 werd door Angela Merkel Elterngeld geïntroduceerd: de door de overheid gefinancierde maandelijkse toelage tijdens het eerste jaar van de Elternzeit. Doelen: een hoger geboortecijfer, meer economische stabiliteit in jonge gezinnen en stellen aansporen om zorg en werk meer te verdelen. Elke vader kan immers ook betaald verlof opnemen. Als beide ouders verlof opnemen, krijgen ze twee maanden meer uitbetaald. Elterngeld is ongeveer 67 procent van je nettoinkomen, tot 1.800 euro per maand. Dit kun je ook uitsmeren over meerdere jaren.

Je bent niet verplicht om Elternzeit op te nemen en koppels mogen zelf weten hoe ze die tijd invullen. Populair in Duitsland is dat de moeder een jaar Elternzeit neemt en de partner twee maanden. Recentelijk is ElterngeldPlus geïntroduceerd: een paar aanpassingen die het ouders makkelijker moeten maken in deeltijd te gaan werken.

Het geboortecijfer loopt inmiddels op, deels door sociale voorzieningen als Elterngeld, deels door de komst van migranten. Vorig jaar werd er gemiddeld 1,5 baby per vrouw geboren, het hoogste niveau in meer dan dertig jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden