Onbezoedelde taal

Op de literaire expositie over De Stijl in Utrecht hoorde Arjan Peters bezoekers oefenen in het uitstoten van oerklanken.

Beeld Lisa Klaverstijn & Marie Wanders

Dat weten we nou wel, dat de kunstbeweging De Stijl 100 jaar geleden werd opgericht. Geen museum of er is een Mondriaan-expositie. Alleen de literaire kant wordt overal vergeten - behalve in de Utrechtse universiteitsbibliotheek. Literatuur-historicus Niels Bokhove legde zijn werk aan de biografie van de droevige schrijver Halbo C. Kool even neer om acht vitrines in te richten met brieven, gedichten, publicaties en foto's. Vooruit, plus één gipsen Mondriaankoppie uit een 3D-printer. Ome Piet heeft tenslotte óók twee verhalen geschreven, onder meer een fraaie impressie van de boulevard des Capucines te Parijs.

De zeer fijne tentoonstelling Het vergif van den nieuwen geest (tot en met 7 juli) is bovenal een ode aan Theo van Doesburg, die onder het pseudoniem I.K. Bonset in een paar jaar tijd radicaliseerde van een traditioneel dichter in een schepper van oerklanken.

In 1914 lacht hij een inktpot nog bijna traditioneel uit: 'De inktpot staat/ met open muil/ gedwee op mij te wachten/ Wat is hij vuil/ Wat is hij oud/ En zonder één gedachte/ Wat is hij dom/ zwart/ klein/ en vuil' (jaha), 'Wat ben ik groot/ en krachtig.'

In 1918 heeft I.K. Bonset (ik ben sot?) al geen zinnen meer nodig om een trein op te roepen. In de kantlijn staan de aanwijzingen 'presto' en 'adagio', het is muziek aan het worden: 'Rollen/ Botsen/ Yzeren bouten/ Vallen op/ elkander./ Beuken/ Bonken/ Bonken/ Beuken/ Bonken/ Beuken/ Stompen/ Stampen/ Beuken/ Bonken/ Snuiven/ Grommen/ Brommen/ Schuren'. Je had nog boemeltjes toen, hè.

Uiteindelijk maakt Bonset in 1920 en 1921 de X-Beelden en Letterklankbeelden (Ç/S/S/C/S_/Z'), als de scepsis ten aanzien van de taal levensgroot is geworden. Het was Van Doesburg grote ernst: 'Bij gewone lettertypen (als c en s) den klank 1 tel aanhouden, bij lange liggende streep den klank lang d.i. 3 tellen aanhouden. Wil de poëtische inhoud zich volkomen rustig als abstracte schoonheid openbaren, dan is het noodig dat men op deze teekens let en zooveel mogelijk door het innerlijk gehoor de juiste verhouding controleert. Hiervoor zal men zich eenige studie moeten getroosten.'

Voor het letterbord op de expositie staan af en toe studenten die luide klanken uitstoten. Dat moge eng klinken, maar is een stijlvolle hommage aan Bonsets droom van een eeuw geleden, om taal te bezigen die onbezoedeld is en zelfs geheel genezen van betekenis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden