ProfielOppositieleider Aleksej Navalny

Onbevreesde leider van het verzet tegen Poetin

Alexej Navalny en zijn vrouw Joelia bij een oppositieprotest in Moskou.Beeld Foto Getty

Aleksej Navalny kent geen angst, want anders durf je het niet tegen het Russische regime op te nemen. Zijn redding was tot de vergiftigingspoging van donderdag: een dode Navalny groeit uit tot een martelaar.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Op zondagochtenden loopt Vladimir Poetins grootste vijand vaak een hardlooprondje langs de rivier de Moskva. Zwetend in zijn eentje, zonder bodyguards. Hij weet dat het in Rusland toch geen zin heeft om zichzelf te beschermen tegen huurmoordenaars.

Wat hij ook weet: de enige manier om te winnen van dit regime, is om geen enkele angst te kennen. Maar ken maar eens geen angst als je vriend en collega doodgeschoten wordt op de stoep van het Kremlin. Als je broer jarenlang opgesloten wordt in een strafkolonie. Als familieleden van je medewerkers op straat injectiespuiten toegediend krijgen met gif. En als je zelf in de gevangenis ook al een keer bent vergiftigd.

Aleksej Navalny komt van een andere planeet. Niemand in Rusland is zo vastbesloten en onbevreesd in het verzet tegen Poetins regime als hij. Daarom is Navalny (44) al een decennium de onbetwiste oppositieleider.

Navalny groeide op in een provinciestad niet ver van Moskou, als zoon van twee mandenvlechters. Hij studeerde rechten en bemoeide zich in 2004 voor het eerst met politiek: met een actiecomité voorkwam hij de sloop van woningen die plaats moesten maken voor plannen van grote vastgoedbedrijven. De confrontatie met de regering gaat hij in 2008 voor het eerst aan: hij koopt aandelen van grote staatsbedrijven om op die manier ongemakkelijke vragen te kunnen stellen over de financiën.

Zijn blog over corruptie sloeg meteen aan bij veel jongeren, maar het grote publiek leert hem pas echt kennen bij massale demonstraties in 2011. Voor meer dan 100 duizend demonstranten noemt Navalny de partij van Poetin een partij van ‘boeven en dieven’ – het wordt een nationale slogan voor de oppositie. Hij wordt voor het eerst opgesloten, maar mag later wel meedoen aan de burgemeestersverkiezingen van Moskou: Navalny krijgt bijna eenderde van de stemmen, ook al had hij geen toegang tot de staats-tv. Het is het moment waarop de repressie tegen hem toeneemt.

Russen speculeren al jaren aan de keukentafel dat hij wordt vermoord. Navalny’s oppositiemakker Boris Nemtsov is immers ook al omgelegd. In 2015, met vier kogels in zijn rug, afgevuurd door Tsjetsjeense huurmoordenaars. Maar de vraag die in zulke gesprekken altijd opkomt is: durven ze Navalny wel te vermoorden?

Navalny is op vrije voeten vervelend voor de machthebbers, maar in de gevangenis is hij misschien wel gevaarlijker – en dood al helemaal. Want dan kan hij een martelaar worden. Toen een rechter hem in 2013 veroordeelde tot 5 jaar cel voor ‘verduistering’, trokken duizenden mensen ziedend van woede naar het Kremlin. Een dag later veranderde dezelfde rechter zijn vonnis in een voorwaardelijke straf.

Wel neemt Navalny voorzorgsmaatregelen om te voorkomen dat ze hem op een andere manier onschadelijk maken. Hij rijdt bijvoorbeeld geen auto. Dan kan er ook niemand opzettelijk voor zijn auto springen, waardoor Navalny opgesloten zou worden voor redenen die niet politiek lijken. Dus neemt hij meestal de metro vanaf zijn flat in een Moskouse buitenwijk, waar hij in een grijs woonblok woont met zijn vrouw Joelia en zijn zoontje Zachar (12) – zijn dochter Daria (19) studeert in de VS.

Maar het grootste gevaar voor Navalny (en zijn gezin) hangt samen met het feit dat Poetin niet zijn enige tegenstander is. Hij vecht tegen het hele regime, met al zijn KGB’ers, duistere oligarchen en gelieerde criminelen.

Navalny ontmaskert ze een voor een. Aan de hand van kadastergegevens, vlucht- en schepenradars lokaliseren Navalny en zijn medewerkers de paleizen, vliegtuigen en jachten van Ruslands machtigste mensen. Ze gaan er met drones op af en presenteren hun corruptieonderzoeken in gelikte video’s. Een onderzoek naar oud-premier Dmitri Medvedev kreeg 36 miljoen views – een kwart van de bevolking.

Het probleem van Navalny is altijd geweest dat de bevolking wel angst kent. Russen demonstreren wel, maar niet massaal, op een paar uitzonderingen na. Voor Navalny is dat moeilijk te begrijpen. Al die onschuldige mensen in strafkolonies, al die corruptie die hij heeft blootgelegd. Hoe kun je dan in vredesnaam blijven zwijgen?

Rusland is geen Belarus, waar de bevolking nu de straat op gaat ondanks martelingen en moorden door de veiligheidsdiensten. Want wat begin je nou tegen een veiligheidsapparaat van honderdduizenden agenten, zeggen Russen vaak schouderophalend. Zo gaat het toch al eeuwen hier? Een deel vindt het onkies om tegen de eigen president te demonstreren: landverraad. Anderen zeggen dat ze zich niet kunnen vinden in Navalny, omdat hij in het verleden meeliep met nationalistische marsen.

Dus zoekt Navalny voortdurend naar andere manieren om de onvrede van de Russen om te zetten in verandering. Dat lukt steeds beter, ook al mag hij zelf niet meedoen aan verkiezingen. Bijvoorbeeld via ‘slim stemmen’, zijn site waarmee kiezers kunnen zien op welke tegenkandidaat ze massaal moeten stemmen om Poetins partij te marginaliseren. Het leidde ertoe dat de partij in verschillende regionale parlementen verpulverd is. Volgend jaar wil Navalny de site inzetten bij landelijke parlementsverkiezingen.

Dat kan problemen opleveren voor het Kremlin. Want onvrede is er wel degelijk. Poetin liet vorige maand niet voor niets alle regels en waarnemers afschaffen bij een stemming over de opheffing van zijn termijnlimiet als president. Zulke vervalsingen van verkiezingen worden steeds duidelijker en maken de bevolking bozer.

De regering probeert Navalny op de staats-tv met nepdocumenten te framen als een CIA-agent. Maar steeds minder mensen kijken staats-tv. Navalny slaat de trom op YouTube, Facebook en Instagram. Maar hij weet ook dat hij de strijd niet alleen kan winnen. Hij leidt collega’s op zodat zij acties kunnen coördineren als hij weer eens een paar weken vastzit. Of voor het geval waar tot donderdag niemand binnen de oppositie over praatte. 

Witte Huis: ‘Verontrustende zaak’
De nationale veiligheidsadviseur van de Amerikaanse president Donald Trump, Robert O’Brien, zegt dat het Witte Huis ‘zeer bezorgd’ is over de mogelijke vergiftiging van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny. O’Brien zei ook dat de zaak gevolgen kan hebben voor de Amerikaans-Russische betrekkingen.

‘Navalny is een zeer moedig man en een zeer moedig politicus. We zijn bij hem en zijn familie in onze gedachten en gebeden. Het is een verontrustende zaak en als de Russische machthebbers hier achter zitten is dat iets dat we zullen meenemen in de manier waarop we met de Rusland omgaan’, zei O’Brien in een interview op de nieuwszender Fox News.

Lees ook

Russische oppositieleider Navalny in coma na vergiftiging
De Russische oppositieleider Aleksej Navalny, de belangrijkste tegenstander van president Poetin, is met ernstige vergiftigingsverschijnselen opgenomen op de intensive care. Hij ligt in coma aan een beademingsapparaat.

Techreus Yandex, de gele reus die Rusland overeind hield (tot argwaan van Poetin)
De dinsdag beëindigde lockdown in Rusland onderstreepte de dominantie van Yandex – een soort Google, Uber en Amazon ineen. Het geel van de nationale techgigant kleurt de straten in Moskou en vult de dagen van de Moskovieten. President Poetin volgt de opmars vol wantrouwen en koerst af op meer invloed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden