Onbeschaamd losgaan op z'n 17de-eeuws ****

Vrolijke tentoonstelling over de feestende 17de-eeuwse Hollander.

Als je het niet weet, zie je het niet. Wie naar het portret van Mary Stuart, de Engelse vrouw van onze Willem II van Oranje kijkt, ziet weliswaar een uitbundige tante, maar uitbundig zijn er wel meer in de 17de-eeuwse kunst. Goud, kant, satijn en fluweel zat, op de damesportretten.


Maar deze outfit zegt wat anders. Hier ben ik, prinses van Oranje, ready to party. Mary gaf geld uit als water en hield van een feestje, tot ergernis van haar Hollandse mede-adel. Ze draagt een mantel van ibisveren en parels, een tulband met nog grotere veren en edelstenen - een chique vermomming als Amazone-indiaan. De donkere jongen hoort bij de maskerade, voor het exotische tintje. Ze organiseerde geregeld masques, gemaskerde theatershows in spectaculaire decors. Mary hangt nu op de tentoonstelling De Gouden Eeuw viert feest in Haarlem. En ze lijkt opeens toch wat spannender.


Bij feest hoort kleding, en het Frans Hals Museum richt de aandacht dan ook vrolijkjes op bruidsjurken, boerenfeestoutfits (zoals onderkleding als bovenkleding, waar de elite dan weer kostelijk om kon lachen), carnavalsbroeken (die herken je zo, want mannen droegen normaal nooit lange broeken) en ironisch bedoelde pinksterblomjurkjes. Marieke de Winkel, kunsthistoricus en bekend specialist op het gebied van kleding op schilderijen, droeg bij aan de catalogus en verruimt met het ontrafelen van de kledingcodes prettig de blik van de bezoeker.


Een tentoonstelling over feestjes in feesttijd is natuurlijk handig. Zo'n thema biedt bovendien de mogelijkheid werk van relatief onbekende schilders - zoals Esaias van der Velde, David Vinckboons, Dirck Hals en Richard Brakenburgh - in een fris licht te zetten. Maar verrassend vooral, omdat het niet zo voor de hand lijkt te liggen om een feesttentoonstelling met 17de-eeuwse schilderijen te maken. Die zijn toch juist zo sober en moralistisch?


Dat moralistische, zo laat de tentoonstelling zien, gaat beter samen met een gezond gevoel voor luchtigheid dan tot voor kort werd gedacht. Er zijn veel feesten afgebeeld door 17de-eeuwse schilders. Het begon natuurlijk met de boerenbruiloften van Pieter Brueghel de Oude in de 16de eeuw, maar in Noordelijk Nederland breidde het feestonderwerp uit tot alle lagen van de bevolking, en allerlei soorten beeldverhalen. 'Hoe schilder hoe wilder', was toen al het gezegde. Sint Nicolaas, Driekoningen, dorpsfeesten, kraamvreugde, bruiloften, over de hele breedte van de samenleving is feestvreugde uitgebeeld.


De termen zijn misschien niet altijd sprankelend: de afgebeelde jetsetfeestjes van de young riches heten nog steeds 'elegante gezelschappen' of 'buitenpartijen', carnavalsfeesten heten 'Vastenavond', naar de dagen voorafgaand aan de vastentijd. Maar wat je ziet is van alle tijden: sjansen, dansen, drinken en kotsen.


In de details ligt de lol. Een vrouw die laveloos zit te kakken, een man die demonstratief zijn drinkkan rechtop voor z'n kruis houdt (nog een zelfportret van Jan Steen ook), twee hondjes die suggestief aan elkaars achterste ruiken, een man die tijdens het feesten van z'n portemonnee wordt gerold, kotsende mannen.


De tentoonstelling laat een andere kant van de 17de-eeuwse Hollander zien dan die van de hardwerkende pre-kapitalist: de feestende mens, die bovendien onbeschaamd losgaat. Engelse waarnemers verbaasden zich toen al over de 'traditie van vrijheid waaraan ze gewend zijn zonder dat het hun reputatie schaadt'.


Omdat de Hollandse schilderijen zo vol zitten met symboliek, werd lang gedacht dat ook de vrolijke schilderijen waarschuwingen waren tegen het verderfelijke gedrag van de goddelozen. Tot kunsthistoricus Eric-Jan Sluijter ruim twintig jaar geleden een 'appeal to common sence' deed: die schilderijen, die zouden mensen toch niet in hun slaapkamer hangen om zichzelf te geselen met waarschuwende boodschappen? Zouden ze die niet gewoon leuk vinden?


Sindsdien is, geleidelijk, de humor terug in de kunstgeschiedenis. Erasmus zag het al in de Hollandse volk: dat is 'recht door zee, en kent geen ernstige ondeugden, behalve misschien dat het graag plezier maakt en vooral graag feestviert'. En dat levert dan weer vrolijke tentoonstellingen op.


De Gouden Eeuw viert feest. Frans Hals Museum, Haarlem, t/m 6 mei. franshalsmuseum.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden