Onbegrepen eenling in een sloppenwijk Ben Okri 'herschrijft' zijn debuut uit 1981

De magie van Ben Okri's proza schuilt in een kolkende stroom beelden uit de wereld van de geesten. Het verhaal was sinds De Hongerende Weg, de roman waarmee hij in 1991 doorbrak, ondergedompeld in de monotone chaos van het leven en de visioenen en nachtmerries van het brein....

WIM BOSSEMA

Misschien kon Okri niet doorgaan met het vullen van honderden bladzijden met wilde fantasieën. Het werd steeds moeilijker door te lezen in zijn werk. De lezer moest zich overgeven aan een lichte trance die de schrijver met zijn hallucinerende stijl wilde oproepen. Bij Dangerous Love hoeft dat niet, het kan ook niet, en dat schept een leegte.

Het thema is typisch Okri, daar niet van. De hoofdpersoon Omovo is een jongeman gevangen in zijn eenzaamheid. Hij lijdt onder zijn onvermogen door te dringen tot zijn vader. Hij is een onbegrepen eenling in een kleine gemeenschap in een sloppenwijk van Lagos. Een schilder, zijn gevoelens vinden geen andere uitweg dan via het doek.

Hij heeft vrienden, maar waarom zij zijn vrienden zijn? Hij heeft oudere broers die zijn weggelopen en hem schrijven, maar hij schrijft hun niet. Hij heeft een leermeester die hij bewondert, maar tot een echt gesprek komt het niet. De oude meester verdient zijn brood met het schilderen van reclameborden, en dat vindt Omovo maar zo zo.

Hij heeft een geheime liefde, de jonge vrouw van een oude en jaloerse overbuurman, maar in tijden van nood laat hij haar aan haar lot over en grijpt penseel of potlood. Omovo's 'gevaarlijke liefde' voor Ifeyiwa is het hoofdverhaal. Toch maakt Okri zijn hoofdfiguur zelfs daarin bijna tot een buitenstaander. Omovo is een jongen die alleen in zijn eigen hoofd lijkt te bestaan, een speelbal van gedachten, visioenen en dromen. En eigenlijk ook een speelbal van Okri's verhaal.

In zijn boeken zijn de mensen onderworpen aan toevallige gebeurtenissen. Hij suggereert altijd een diepere, mystieke betekenis die duister blijft. In de fantasiewerelden van De Hongerende Weg en Songs of Enchantment werkt dat, maar in beschrijving van werkelijke gebeurtenissen in Dangerous Love veel minder. Wat doen al die kleine incidenten ertoe? Ze helpen misschien de sfeer van de sloppenwijk op te roepen, maar leiden af van het verhaal.

De politieke lading is niet erg overtuigend. De Nigeriaanse militaire autoriteiten nemen aan het begin van het boek een schilderij van Omovo in beslag omdat het de vooruitgang zou bespotten. Daar blijft het bij. Aan het einde van het boek wordt Omovo in een meditatieve toestand pardoes overvallen door een vorm van politiek bewustzijn, door Okri verwoord in een lange reeks losstaande frasen met als kern: de mens heeft een visie nodig. Omovo ziet plotseling het licht.

Misschien wilde Okri met Dangerous Love weer aansluiting zoeken bij de meer gangbare Afrikaanse literatuur. Omovo en Ifeyiwa vinden elkaar in hun liefde voor Afrikaanse klassiekers als Ngugi's Weep Not, Child en Soyinka's The Interpreters. Thema's uit die romans zitten ook in Dangerous Love.

Jonge Afrikanen zitten klem tussen de traditie en de moderne tijd, zoals de vrouwelijke hoofdpersoon in Weep Not, Child. Ook Ifeyiwa heeft op school geroken aan een zelfstandige toekomst, maar ze wordt uitgehuwelijkt aan een onbekende, zo is de traditie nu eenmaal.

In The Interpreters schetst Wole Soyinka een portret van een groep jonge mannen, intellectuelen en kunstenaars, die vergeefs zoeken naar een rol in het Afrika van vlak na de onafhankelijkheid. De schilder Omovo zou een van hen kunnen zijn.

Ngugi publiceerde Weep Not, Child in 1964, Soyinka The Interpreters in 1965. Ze zetten de toon voor de eerste generatie schrijvers in Afrika. Okri is van een volgende generatie. Hij heeft de twee klassiekers zonder twijfel op school gelezen. De jongere schrijvers uit Afrika zijn echter allang nieuwe wegen ingeslagen. Zij putten hun thema's uit de recente drama's op het continent: cynische regimes, corruptie, waanzinnige oorlogen. En zij experimenteren met taal en stijl. Okri is een van de belangrijkste figuren van die nieuwe generatie, maar aan Dangerous Love valt dat niet te merken.

In een 'author's note' legt Okri uit waarom hij is teruggekeerd naar een vroegere stijl. Dangerous Love blijkt een grondige bewerking van zijn debuut, The Landscapes Within. Hij publiceerde het in 1981, toen hij 21 was. 'Ik goot mijn hart uit in het boek', schrijft Okri, maar zijn vakmanschap schoot toen nog te kort voor zijn hoge ambities.

Het onbevredigende boek achtervolgde hem. Hij ging het zien als de sleutel tot al zijn werk. Hij moest de roman herschrijven, voordat hij verder kon. Of zoals hij zelf schrijft in een typische Okri-zin: 'Ik hoop dat ik er, eindelijk, in geslaagd ben zijn geest te bevrijden.'

Of dat zo is, kan alleen Okri weten. Met Dangerous Love is hij geen nieuwe weg ingeslagen. Het boek is een vingeroefening voor wat nog komen moet.

Ben Okri: Dangerous Love. Phoenix House, import Consul Books, ¿ 50,35.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden