Onafhankelijk blijven, dat wordt lastig

De media staan er niet erg florissant voor. Toch had de School voor Journalistiek nog nooit zo veel aanmeldingen, ziet Piet Bakker....

Na het rapport van de commissie-Brinkman zijn de gedrukte media nog meer bedrukte media geworden. Krantenuitgevers die structureel verlies maken en gebukt gaan onder een grote schuldenlast zullen in de toekomst geen ander alternatief hebben dan ernstig te bezuinigen op de journalistiek. Problemen bij de gedrukte media kunnen een kettingreactie veroorzaken in de informatievoorziening. En dat zou weer funeste gevolgen kunnen hebben voor het functioneren van de democratie.

Lang niet iedereen onderschrijft dit zwartgallige scenario. Men vertrouwt op het aantrekken van de conjunctuur, nieuwe eigenaren, de onafhankelijke publieke omroep en de online journalistiek. Een analyse die voor een belangrijk deel aannemelijk is – maar niet helemaal. Ook al trekt de conjunctuur aan, een comfortabele positie op de advertentiemarkt zullen kranten nooit meer innemen, terwijl nieuwe eigenaren niet onbekommerd miljoenen zullen steken in ‘dode bomen’.

De positie van de publieke omroep lijkt allerminst onbedreigd – zowel intern (‘drie keer de Volkskrant’) als extern (Nederland 1 veilen, STER stoppen) worden er plannetjes gemaakt om Hilversum een toontje lager te laten zingen. En de hamvraag is nog steeds hoe van digitale nieuwsvoorziening een werkend businessmodel gemaakt kan worden. Nu is het vaak nog een parasiet die profiteert van de vruchten van de betaalde krant of de publiek gefinancierde omroep. De traditionele media krijgen nooit meer de positie die ze eerst innamen, terwijl de nieuwe digitale toekomst vol onzekerheden zit.

Hoewel ‘de media’ en ‘de journalistiek’ regelmatig in het publieke debat voorkomen, gaat het minder vaak over ‘de journalisten’ – en nog veel minder om de toekomstige professionals, als die er al zijn, want wie is nog zo gek te gaan werken in een bedrijfstak die vergeleken is met het postkoetsenbedrijf en de cassettebandjesindustrie?

Curieus genoeg lijkt de veronderstelde malaise de aanstormende journalisten nauwelijks te deren. Eind augustus beginnen de journalistieke opleidingen, en het is voller dan ooit. Op de Utrechtse School voor Journalistiek kunnen jaarlijks ruim 350 nieuwe eerstejaars terecht, het aantal aanmeldingen was bijna het dubbele. Ook bij de journalistieke hbo-opleidingen in Tilburg, Zwolle en Ede zijn meer aanmeldingen dan plekken. De universitaire opleidingen in Rotterdam, Groningen en Amsterdam hebben niet te klagen over belangstelling, terwijl met deze opsomming de plekken waar journalistiek gestudeerd kan worden niet is uitgeput.

Een merkwaardige paradox. Of de jongelui maken zo weinig gebruik van ‘serieuze’ media dat ze niet op de hoogte zijn van de crisis of men ziet de crisis in slechts één (marginale) sector en vertrouwt erop dat zich nog een scala andere opties zal voordoen – stuk voor stuk sexyer dan een baantje bij een suffe krant. Belangrijke vragen voor de toekomst van de journalistiek zijn daarom ook: waar gaan al die aankomende journalisten werken en wat gaan ze daar doen?

Het optimisme dat uit de grote hoeveelheid aanmeldingen bij de opleidingen spreekt, is niet te verklaren door de beroepsmogelijkheden bij het oudste nog bestaande massamedium, de krant. Daar gaat het om honderden arbeidsplaatsen minder per jaar, met als koploper het AD waar ruim een derde van de journalisten naar ander werk mag gaan uitkijken in 2009. Bij moederbedrijf PCM gaat het om 5 à 10 procent van de journalistieke werknemers, bij de Telegraaf Media Groep betreft het zo’n vijfhonderd personeelsleden en bij Wegener, de grootste regionale uitgever, om zo’n 450 mensen. Ook bij de omroep is er geen groei te verwachten.

Andere sectoren lijken minder getroffen: bij tijdschriften (vakbladen en gesponsorde magazines), internetafdelingen, bedrijfscommunicatie en voorlichting zijn er – vaak tijdelijke en parttime – vacatures. Overal wordt overigens standaard naar ‘multimediale’ vaardigheden gevraagd, het typediploma van de 21ste eeuw.

Als we naar de beschikbare banen kijken zijn er drie belangrijke trends. Ten eerste zullen journalisten minder vaak in vaste en volledige dienst zijn dan vroeger, zzp’ers, freelancers, tijdelijke krachten en parttimers zijn in opmars, het outsourcen van journalistiek wordt vaker de norm vanwege kostenoverwegingen – een freelancer kost minder dan de helft van een vaste kracht, een ‘stringer’ een fractie van een buitenlandse correspondent.

Ten tweede zullen journalisten steeds vaker in een commerciële omgeving werken: gesponsorde bladen, opdrachten voor bedrijven en productiebureaus. Maar ook in de ‘reguliere’ journalistiek wordt de commerciële druk groter, Dagblad de Limburger en Limburgs Dagblad gaan met geld van het Stimuleringsfonds voor de Pers uitzoeken hoe redactie en commerciële afdeling kunnen samenwerken, meer geld verdienen.

De derde trend is multimedia. De moderne journalist moet op alle platformen thuis zijn, voor print en web kunnen schrijven, foto’s maken, filmen, bloggen, twitteren en razendsnel op internet dingen zoeken en controleren.

Het is die combinatie van deze drie trends die wel eens de grootste bedreiging voor de onafhankelijke kwaliteitsjournalistiek zou kunnen zijn. De nieuwe journalist komt onder extreem commerciële omstandigheden in een onzekere arbeidspositie te werken waardoor met name onafhankelijkheid in het gedrang komt en de kans op onderzoeksjournalistiek ernstig afneemt.

Multimedialiteit is een vereiste voor elke journalist en iets waar geen medium onderuit kan, maar het heeft ook z’n gevaren, want wie alles een beetje doet, doet waarschijnlijk niks echt goed. De uitdaging voor journalistieke opleidingen is niet om studenten binnen te halen maar vooral om onder deze omstandigheden nog steeds kwaliteitsjournalisten op te leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.