Onaanraakbaar met zijn motorbende in zijn kielzog

De meest gehate man van Bangladesh is het product van de op hol geslagen textielbranche. Niemand kon de jonge magnaat iets maken; politici lagen aan zijn voeten. Tot de ramp.

Vroeger was Savar een zanderige buitenwijk op 30 kilometer van de Bengalese hoofdstad Dhaka. Tegenwoordig is het een chaotisch industriecentrum, bezaaid met fabrieken die kleren produceren voor westerse topmerken. Bouwvoorschriften worden vaak niet nageleefd, toezicht is zeldzaam en veel ondernemers omringen zich met gewapende lijfwachten.


Weinigen onder hen etaleerden hun macht zo onbeschaamd als Mohammed Sohel Rana. Onaanraakbaar als een maffiabaas reed hij in Savar rond op zijn motor, zijn eigen motorbende in zijn kielzog. Volgens de Bengalese media handelde hij in drugs en wapens, maar hij had ook een bedrijfsverzamelgebouw: Rana Plaza.


Arbeiders verdienden er hooguit 40 dollar per maand met het maken van kleding voor winkelketens als Primark en J.C. Penney. Op de begane grond vermaakte Rana - zo valt te vernemen in Dhaka - lokale politici met biljarten, drank en drugs.


Sinds enkele dagen zit de 35-jarige Rana in hechtenis, de meest gehate man van Bangladesh. De instorting van zijn pand kostte ruim 430 personeelsleden het leven. Het publiek roept om zijn executie.


Rana is de boosdoener, maar net zo goed is hij het product van een op hol geslagen textielbranche. Buitenlandse bedrijven zijn naar Bangladesh gekomen op zoek naar goedkope arbeid, om de kosten laag te houden. Direct of indirect zijn de internationale merken verbonden met mensen als Rana, met alle risico's van dien.


Misdaad en politiek zijn sinds lang verweven in Bangladesh, zeker op plaatselijk niveau. De textielindustrie heeft deze symbiose vergiftigd met wat voorheen vaak ontbrak: geld. De grondprijzen in Savar zijn omhoog geschoten, terwijl achter elkaar nieuwe fabrieken openden om aan de vraag uit het Westen te voldoen.


Om Rana Plaza te bouwen hebben Rana en zijn vader naburige grondeigenaren onder druk gezet, zeggen de laatsten, en uiteindelijk kregen ze de grond met geweld in handen. Rana's politieke bondgenoten regelden een bouwvergunning, en later nog een vergunning om extra verdiepingen te bouwen.


Niemand leek Rana iets te kunnen maken. Zijn politieke invloed was zo groot, zeggen inwoners van Savar, dat zelfs de politie niets tegen hem durfde te ondernemen. Tv-stations maakten de avond voor de instorting gewag van scheuren in het gebouw, maar geen van de lokale autoriteiten gebood Rana het gebouw dicht te houden.


'Zijn macht is geld', zegt Ashraf Uddin Khan, oud-burgemeester van Savar, volgens wie Rana tot zijn nek in de drugshandel zit. 'Crimineel geld.'


Voor Rana Plaza instortte, was het al onrustig in Bangladesh. Oppositiepartijen hielden stakingen, hartals, die het land lamlegden. Fabriekseigenaren stonden onder enorme druk hun deadlines te halen. Volgens de organisatie van textielwerkgevers hebben de stakingen Bangladesh al 500 miljoen dollar gekost.


Hartals hoorden tot het instrumentarium van Rana. Hij was secretaris van de lokale studentenvleugel van de Awami Liga, de grootste politieke partij van het land. Dankzij die positie creëerde hij een aanhang die hij gebruikte voor politieke pressie, soms om stakingen te organiseren, soms om ze tegen te houden.


'Hij had een criminele bende', zegt Mohammed Khorshed Alam, gemeenteraadslid in Savar namens de oppositionele Bengalese Nationalistische Partij (BNP). Volgens hem droegen Rana en zijn mannen wapens en zaten ze in de drugshandel. Politiek is ruig in Savar. Alam beweegt zich door de stad met een gevolg van acht man, onder wie een lijfwacht met een geweer met afgezaagde loop.


Rana's vader was een arme boer die een lapje grond had gekocht in Savar. Toen de prijzen begonnen te stijgen, verkocht de vader een deel van de grond en gebruikte hij zijn winst om een fabriekje in mosterdolie te beginnen. Hij raakte betrokken in de lokale politiek en werd geleidelijk rijker.


In 2000 was in Savar een bouwwoede op gang gekomen. Rana en zijn vader sprongen erop in en besloten Rana Plaza te bouwen - ook al was hun wettelijke aanspraak op het stuk grond schimmig.


Rabindranath Sarkar, die samen met de vader land had gekocht, zegt dat de familie Rana een knokploeg op hem af stuurde om zijn deel van het land in te pikken en wraak nam toen hij een klacht indiende bij de politie. 'Rana zat achter me aan, gewapend', zegt hij. 'De politie durfde me niet te beschermen. Ze waren bang voor hem.'


Ook een andere familie in de buurt zegt dat Rana mannetjes op hen af stuurde om grond in handen te krijgen, inclusief een vijver naast het land van Rana. In 2005, een jaar voor de start van de bouw van Rana Plaza, zou Rana een document hebben vervalst om de vijver in bezit te krijgen.


In 2011 had Rana de vijf verdiepingen van Rana Plaza verhuurd en had hij van de burgemeester van Savar, een partijgenoot, vergunning gekregen meer verdiepingen op het gebouw te zetten.


Op 23 april dit jaar diende zich een probleem aan. Arbeiders op de derde etage werden opgeschrikt door een geluid als van een explosie. In de muren werden scheuren zichtbaar. Werknemers renden geschrokken naar buiten.


In de loop van de dag werd Abdur Razzaque Khan erbij gehaald, een bouwkundige. Hij onderzocht drie dragende pilaren en schrok hevig van wat hij aantrof. 'Ik werd doodsbang', zegt Khan. 'Het was niet veilig om in het gebouw te blijven.'


Hij rende de trap af en zei dat het gebouw onmiddellijk gesloten moest worden. Maar Rana - net in gesprek met een groep plaatselijke journalisten - toonde zich niet onder de indruk. 'Dat is helemaal geen scheur', zei hij volgens Shamim Hossain, een van de verslaggevers. 'Het gips op de muur is stuk, dat is alles. Geen probleem.' Maar dat was het wel. De volgende morgen stortte Rana Plaza in.


In Savar is niet iedereen ervan overtuigd dat Rana gestraft zal worden, of dat een eind zal worden gemaakt aan zijn manier van zaken doen. 'Rana is niet de enige', zegt Sarkar, de man wiens land door hem werd afgepikt. 'We hebben zoveel Rana's hier.'


Rabindranath Sarkarlandeigenaar die een klacht indiende tegen Rana

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden