Onaangedaan toneel van verschrikkingen

Het dakraam van het kleine hoekhuis zit dichtgetimmerd. Of het met triplex of spaanplaat is gedaan, valt op deze mistige vrijdagochtend moeilijk te zien. De zwarte dakpannen, die het zicht op het drama aan de buitenwereld ontnamen, zijn hier en daar verzakt, en aangeslagen met groen mos.


Het is een schuldig huis. Zes jaar geleden vermoordde hier een vader zijn drie kinderen, zijn vrouw en uiteindelijk zichzelf. Familiedrama aan de Hilvertsweg in Hilversum. Hun lichamen lagen op zolder.


Kleine scheuren zigzaggen tussen de rode bakstenen door. De specie is ertussen uit, opgelost in de tijd. Het lage groene tuinhekje staat open. Vlak daarachter ligt een zilverkleurig blikje van een energiedrankje. Platgetrapt.


De kleurige, gestreepte gordijnen die het voorraam bedekken, hangen een klein beetje open. De kier als het oog op een misdaad. Het is donker binnen, en kaal. Een onttakelde woonkamer. De nepkoperen klopper op de voordeur glimt zelfs als de zon niet schijnt. Alsof er hier niets is gebeurd, en het huis nummer 17 om alledaagse redenen al jaren leeg staat.


Het is een klassieke foto uit de misdaadverslaggeving: het mug shot van het huis waar zich een moord, een verkrachting, een geval van kindermisbruik of een brute overval heeft afgespeeld. Het huis waar Sander V. in de tuin de vermoorde Milly Boele begroef. Het huis waar Sietske H. haar vier gedode baby's verstopte. Het huis waar Marc Dutroux de meisjes in de kelder opgesloten hield, verkrachtte en vermoordde.


De foto van de plaats delict is de vastlegging van een metamorfose. Een woning die tot voor kort niets meer was dan een plek om te wonen, is bezoedeld geraakt. Hier heeft de onherbergzame kant van de mens het gewonnen van de huiselijke kant. Bij gebrek aan beelden van het gebeurde worden de verschrikkingen geprojecteerd op de plek. Stille getuigen vertellen het verhaal, en de belangrijkste getuige is het huis.


De kunstenaar Armando introduceerde, lang geleden alweer, het poëtische begrip 'schuldig landschap'. Hij kwam erop tijdens naoorlogse wandelingen door de bossen van Amersfoort, waar de nazi's eerder een doorgangskamp hadden gebouwd.


Jaren later veralgemeniseerde hij het tot 'een landschap dat heeft zien gebeuren, want in landschappen, in de schone natuur, vinden vaak de afgrijselijkste opvoeringen plaats'.


Wat Armando trof, was niet zozeer dat zo'n landschap het decor was geweest van de 'kwelling van weerloze schepsels', maar dat het landschap bij wijze van spreken zijn schouders erover had opgehaald. Het 'heeft zich daar nooit iets van aangetrokken, is zelfs zo schaamteloos geweest om gewoon door te groeien'. Het laat zien dat de tijd, pijnlijk genoeg, niet stil te zetten is. Dat het leven doorgaat.


Ook een schuldig huis is onaangedaan het toneel geweest van verschrikkingen. Het huis heeft niet ingegrepen toen zich het drama voltrok - het heeft niet even een plafondbalk laten vallen op het hoofd van de moordenaar, en ook niet de keukendeur vlug opengezet zodat het slachtoffer kon ontsnappen. Soms houdt het huis als medeplichtige jarenlang bewijzen verborgen in zijn binnenste. Het huis weet alles, maar zwijgt.


Tussen het schuldige landschap van Armando en het schuldige huis waarmee het katern Wonen van de Volkskrant zijn laatste aflevering beleeft, is één cruciaal verschil. Immers, een schuldig huis groeit na de verschrikking niet vanzelf door. Daar is een mensenhand voor nodig: om de bloedvlekken af te wissen, of de badkamer te vervangen. De natuur heeft geen geweten, de mens wel. Hoe het verder gaat met een schuldig huis is een keuze. Wat moet je ermee aan?


Het is niet voor niets dat Armando het idee van een schuldig landschap ontleende aan een kampbos uit de Tweede Wereldoorlog - en niet bijvoorbeeld aan de bossen bij Renkum, waar het lichaam van de ontvoerde Gerrit Jan Heijn werd begraven. De plek van een moord is één ding, de plek van een genocide is iets anders.


Het schuldigste huis van Nederland is zo bezien het Anne Frank Huis. Het staat symbool voor alle huizen waaruit Joden door de nazi's en hun handlangers zijn weggevoerd.


Daar was wel tijd voor nodig. Vader Otto Frank verplaatste na de oorlog zijn bedrijf. Het oude pand aan de Prinsengracht 263 in Amsterdam bleef leeg, en dreigde te worden gesloopt. Ten tijde van de wederopbouw na 1945 was er weinig aandacht voor de recente geschiedenis en gaven praktische argumenten veelal de doorslag. Talloze huizen van 'verdwenen' Joden werden betrokken door anderen, die hun woning bij bombardementen kwijt waren geraakt, of een buitenkansje zagen om groter te gaan wonen.


Maar als het dagboek van Anne verschijnt is het Achterhuis binnen de kortste keren wereldberoemd. Snel is er een reddingsplan voor het grachtenpand. De opening is in 1960. Van heinde en verre komt het bezoek. Wie niet in staat is er een bezoek te brengen, of afgeschrikt wordt door een lange rij in de regen, kan anno 2011 'de onderduikplek in 3D' bezoeken via internet.


Het schuldig huis als publiekstrekker. Hier zijn de verschrikkingen van de shoah tastbaar in de alledaagsheid van een bed, een boekenkast en krantenknipsel op een kindermuur. De tijd is er stilgezet.


Hoe geef je een schuldig huis een tweede leven? Voor het huis-met-de-kelders van kindermoordenaar Marc Dutroux bleek dat niet te doen. De Belgische autoriteiten besloten in 2009 het rijtjeshuis in het Belgische Marcinelle af te breken. Het was een litteken. Eerst was het al dichtgetimmerd en de pui overgeschilderd met een vliegerend kind bij een wolkenloze hemel. Dertien jaar na de arrestatie van Dutroux is het door de gemeente onteigend en zijn er plannen gemaakt voor een 'herdenkingsperk'. Hier was de misdaad te groot. Geen tien renovaties zouden daar iets aan kunnen veranderen.


Het hangt af van de omvang van de verschrikking hoe het verder gaat met een schuldig huis. Als het een particulier drama was dat op televisie en in de kranten weinig aandacht heeft getrokken, is een tweede leven mogelijk. De moeilijkheid zit hem dan in de spookachtigheid die de ruimten in de beleving van bezoekers kan vervullen. Als het hier een keer is gebeurd, waarom zou het dan niet nog een keer gebeuren?


Een mooi trapgat waar de vorige bewoner zich ouderwets heeft verhangen is natuurlijk geen selling point. (Zie het voor je op de huizensite funda.nl: 'En boven is er dan de lekker ruime zolder, waar Sietske H. haar vier gedode baby's in koffers verborgen hield.')


Het idee van een spookhuis is in zeker twee eeuwen aan griezelboeken en -films bespeeld. Na het lezen of zien van The Shining - om maar een beroemd voorbeeld te noemen - is het moeilijk een huis nuchter als een stapel stenen te beschouwen. Vooral in de Angelsaksische wereld leeft de angst: 40 procent van de Britten en 37 procent van de Amerikanen geloven in het bestaan van behekste huizen, wees een peiling van het Amerikaanse onderzoeksbureau Gallup in 2005 uit.


Als hoofdpersoon Jack Torrance solliciteert naar de baan van winterconciërge in het Overlook Hotel wordt hem nog wel verteld dat zijn voorganger in de besneeuwde eenzaamheid zijn familie heeft vermoord en daarna de hand aan zichzelf heeft geslagen. De muren waren op hem afgekomen. Maar Torrance laat zich in The Shining niet afschrikken, met alle gevolgen van dien - lees de angstwekkende roman van Stephen King of bekijk de gelijknamige film met Jack Nicholson. Langzaam draait Torrance door in de lege hotelgangen. De geesten van de vorige bewoners laten hem niet met rust.


Hoe zal dat gaan aan de Hilvertsweg 17 in Hilversum, waar zich in 2005 het familiedrama afspeelde? Uit krantenfoto's van toen blijkt dat de kleurige gordijnen van de voorkamer nog altijd dezelfde zijn. Alleen de pot met gele bloemen hangt niet meer aan de gevel.


Langzaam zakken de gebeurtenissen weg in het geheugen, merkt makelaar Hans Tamsma. Hij is de verkopend makelaar van een woning op een steenworp afstand. Over het aantal bezichtigingen heeft hij niet te klagen. 'De geïnteresseerden zijn vooral jonge kopers, starters. Zij hebben het drama destijds minder intensief meegemaakt. Ik heb er nog niemand aan horen refereren.'


Het neemt niet weg dat het precaire zaken blijven. Nog afgelopen jaar verkocht Tamsma een huis waar een jonge vrouw in de douche was omgekomen door koolmonoxidevergiftiging. De geiser was niet in orde. Maar toch. 'De woning is nadien gemoderniseerd. Als daar vragen over kwamen, loog ik niet over wat was voorgevallen. Het heeft mensen afgeschrikt. Ik kan me voorstellen dat je liever niet in zo'n huis woont als je de geschiedenis kent. '


Een renovatie van het schuldige huis in Hilversum is in voorbereiding, zeggen buurtbewoners. Dan kan het pand de draad weer oppakken, en zijn normale plek innemen in de lange straat, vlak tegenover het monumentale badhuis uit 1921 van Willem Dudok. Met het verglijden van de tijd ligt een doorstart voor de oude arbeiderswoning in het verschiet.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden