Omzeilen rechters de wet in zedenzaken? OM en Kamerleden vinden van wel

De rechters vinden niet dat ze de wet omzeilen door een taakstraf en slechts één dag cel op te leggen aan onder meer zedendelinquenten, zo liet de Raad voor de Rechtspraak donderdag in een verklaring weten. Maar critici, onder wie Tweede Kamerleden en vertegenwoordigers van het Openbaar Ministerie, vinden van wel. Vijf vragen over de interpretatie van een wetsartikel.

Leden van de rechtbank tijdens een regiezitting van de Valkenburgse zedenzaak. In de zaak werden gevangenisstraffen van één dag gegeven. Beeld anp

Wat staat er precies in de wet?

In 2012 werd artikel 22b van het wetboek van strafrecht van kracht, waarin staat dat 'een kale taakstraf' niet langer volstaat voor de bestraffing van ernstige zeden- en geweldsmisdrijven. Met die verscherping van de wet had de wetgever de intentie om zulke vergrijpen zwaarder te bestraffen. De toenmalige staatssecreatis Fred Teeven wilde eigenlijk dat er helemaal geen taakstraffen meer konden worden opgelegd voor dergelijke misdrijven. Om rechters toch maatwerk te kunnen laten toepassen, werd uiteindelijk besloten dat rechters ook een taakstraf mochten opleggen, maar dan wel naast een minstens onvoorwaardelijke gevangenisstraf.

Wat vindt de rechterlijke macht daarvan?

Die heeft bij de voorbereiding van de wet al een negatief advies gegeven. Enerzijds hebben rechters een broertje dood aan minimumstraffen. Ze houden van maatwerk: elke zaak is anders, iedere verdachte is anders. Ze willen als deskundigen bij uitstek hun handen vrij hebben om een passende straf uit te spreken. Volgens een woordvoerder van de Raad voor de Rechtspraak is dit ook het enige wetsartikel waarin een minimumstraf staat geformuleerd.

Anderzijds hekelen de rechters ook de aanleiding voor het wetsartikel. Volgens de woordvoerder is dat een uitzending van Zembla in 2007 geweest, waaruit zou blijken dat er taakstraffen voor verkrachtingen zijn opgelegd. Maar in die tijd gold een tongzoen nog als verkrachting. Dat is inmiddels door de Hoge Raad onderuit gehaald, waardoor een tongzoen nu hoogstens wordt aangemerkt als aanranding. Voor 'echte' verkrachtingen worden celstraffen opgelegd, met als 'oriëntatiestraf' 24 maanden.

Maar het wetsartikel is ingevoerd, en ook de rechters hebben zich daaraan te houden. Vorig jaar hebben rechters 622 keer een taakstraf in combinatie met één dag celstraf opgelegd. In 2012 was dat nog maar 83 keer. Hierbij gaat het overigens niet alleen om zeden- en geweldszaken, maar ook om lichtere vergrijpen zoals fietsen- en winkeldiefstallen - een uitsplitsing is helaas niet te maken.

Is die één dag cel niet slechts symbolisch om aan de wet te voldoen?

Critici vinden dat de rechterlijke macht zo het taakstrafverbod omzeilt. Maar de rechters onderstrepen dat één dag cel gewoon tot het pallet van strafmogelijkheden behoort. Volgens de Raad voor de Rechtspraak zijn er ook zedendelicten, zoals aanranding, waarvoor een taakstraf voldoende kan zijn. 'Rechters houden dan de celstraf die ze volgens de wet óók moeten opleggen, zo kort mogelijk', aldus de verklaring. 'Bijvoorbeeld 1 dag, of de tijd die iemand al in voorarrest heeft gezeten.'

Ze ontkennen dat een taakstraf niks voorstelt: iemand moet in zijn vrije tijd aan het werk en kan er niet omheen om zijn omgeving in te lichten. Ze geven ook een voorbeeld: een jongen van 23, zonder strafblad, die tijdens het stappen onder invloed van drank een meisje in de billen kneep en een tongzoen gaf. 'Er zouden een heleboel dingen mis zijn gegaan als hij de gevangenis was ingegaan. Je komt daar gewoon veel slechter uit', zo wordt de Haagse strafrechter Elianne van Rens geciteerd.

Speelde de interpretatie van de wet ook geen rol in de Valkenburgse zedenzaak?

Dat klopt. Het OM wilde de klanten van het 16-jarige meisje dat zich in Valkenburgse hotels prostitueerde en voordeed als 18, 'substantiële' celstraffen van meerdere maanden opleggen. Maar het gerechtshof in Den Bosch oordeelde vorige maand dat een taakstraf en één dag cel voldoende was. Want de hoerenlopers waren niet bewust op zoek geweest naar een minderjarig meisje.

Over de interpretatie van de wet bestaan openlijke meningsverschillen tussen de rechterlijke macht en het OM. Vorige week besloot het OM tegen de milde vonnissen in de Valkenburgse zedenzaak in cassatie te gaan bij de Hoge Raad. 'We zijn het niet eens met de door het Hof gehanteerde strafmaat en de uitleg van het wettelijke taakstrafverbod', aldus het OM. Het noemde de vonnissen 'in strijd met de strekking en bedoeling van de wet'.

Wat vinden Kamerleden hiervan?

Zowel de VVD als het CDA noemt het een 'zorgelijke' zaak. 'De wet is opgesteld omdat we daders van ernstige zeden- en geweldsdelicten tijdelijk uit de samenleving wilden halen', zegt Foort van Oosten (VVD). 'Ik schrik van het aantal gevallen waarin dit niet gebeurt. Als de cijfers kloppen, is de balans helemaal zoek.'

'We hebben indertijd een muizengaatje opengelaten voor rechters om ook nog een taakstraf op te kunnen leggen', legt Madeleine van Toorenburg uit. 'Nu lijkt het erop alsof daders de facto alleen een taakstraf krijgen - die ene dag cel is het moment dat zij in de praktijk toch al op het bureau hebben gezeten. Een zorgelijke ontwikkeling. Er is in de samenleving toch al zo weinig begrip voor taakstraffen en hierdoor krijgt de burger nog meer het gevoel dat de dader er te gemakkelijk mee wegkomt.'

Lilian Helder van de PVV is ronduit boos: 'Deze wet is uitgebreid besproken in de Kamer, en vervolgens is de boodschap van de rechters dat ze zelf wel bepalen wat ze willen. Dat kan natuurlijk niet!'

Wat gaan politici hier aan doen?

Van Oosten en Van Toorenburg willen van de minister alle feiten weten en hebben gevraagd om deze volgende week te presenteren, als zij toch bijeen komen voor een overleg. 'Ik ben bijvoorbeeld benieuwd of het vaak om ernstige delicten gaat, waarbij zes jaar of meer is geëist', zegt Van Toorenburg. 'Als dat zo is, moeten we ons afvragen of we een taakstraf toch helemaal moeten uitsluiten.'

Ook Van Oosten zou in dat geval 'opnieuw willen kijken naar de formulering van het wetsartikel'. De PVV neemt het onderwerp mee in de verkiezingscampagne. 'Wij willen al jaren een minimumstraf vastleggen', zegt Helder. 'Nu blijkt maar weer eens hoe hard dat nodig is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden