Omvangrijk oeuvre

Hoe we ons James Gandolfini voor altijd moeten herinneren, volgens schrijver en Sopranokenner Robert Vuijsje.

Als ik bij een tragedie van deze afmeting mag beginnen met een persoonlijk drama: voor mannen met mijn gestalte is nu geen rolmodel meer in leven. Het is een gestalte waarvan de aantrekkelijkheid slechts wordt herkend door een selecte groep fijnproevers, zoals bijvoorbeeld mijn eigen vrouw. Nooit meer zal ik me kunnen verdedigen met de woorden: 'Ik ben heus wel sexy, kijk maar naar Tony Soprano.'


Dankzij hem konden omvangrijke blanke mannen met een mediterraan uiterlijk sexy zijn, maar nog belangrijker: als acteur deed hij iets wat erg moeilijk was. Niet alleen speelde hij in The Sopranos niet zichzelf, zoals acteurs vaak wél doen. Ook speelde hij een gewetenloze gangster die je als kijker gedurende de serie vele moorden zag plegen - en toch beschouwde je hem niet als een misdadiger. The Sopranos ging niet eens over misdaad. Zoals de film Scarface in werkelijkheid niet over misdaad ging, maar over immigratie en kapitalisme en over wat Amerika in wezen voor land is. Zo ging The Sopranos over liefde, trouw en macht. Als ik het in één woord zou moeten omschrijven, ging The Sopranos over familie.


Voor de lezers die niet bekend zijn met het Griekse tragedie-achtige verhaal: Tony Soprano is de leider van een maffia-organisatie in New Jersey en bezoekt een psychiater voor zijn paniekaanvallen. Tijdens de serie wordt duidelijk dat de paniekaanvallen zijn veroorzaakt door een moeder die niet van hem hield. Op hoge leeftijd probeerde ze een moordaanslag te organiseren op haar eigen zoon.


Het boek The Corrections van Jonathan Franzen wordt denk ik beschouwd als het grootste meesterwerk over familie van de 21ste eeuw. De toon, structuur en sociale omgeving van The Corrections vallen binnen de standaard die gebruikelijk wordt geacht voor meesterwerken.


Een maffia-organisatie die kantoor houdt in een stripclub genaamd Bada Bing is niet de gebruikelijke ambiance voor een meesterwerk over familieverbanden. Dat is wat de serie tot zo'n uitzonderlijke prestatie maakt. Ook uitzonderlijk was het op geen enkele manier rekening houden met de kinderlijke voorwaarde dat een hoofdrolspeler sympathiek moet zijn, of dat je makkelijk met hem mee moet leven.


Veel van wat hij doet, is verwerpelijk en toch voel je met hem mee. Wanneer hij zijn vrouw jarenlang bedriegt met de ene starlet na de andere, of zijn zoon uitscheldt omdat hij een slappeling is, vind je Tony Soprano niet sympathiek. Het is pijnlijk te zien hoe hij zijn zoon uitscheldt, maar je begrijpt waarom hij dat doet: door de verstoorde relatie met zijn eigen ouders. Daarenboven verklaarde hij ooit tegen zijn psychiater, in een van de sterkste oneliners uit de serie: 'Whatever happened to Gary Cooper? The strong, silent type. That was an American. He wasn't in touch with his feelings, he just did what he had to do.'


De verhaallijnen over Tony's huwelijk, zijn kinderen, de leden van zijn maffia-organisatie die in feite ook een soort familieleden zijn en de psychiater met wie hij de relatie tot zijn moeder bespreekt - nergens wordt het kitscherig of larmoyant. Tony blijft altijd meedogenloos, laat nergens direct emoties zien en doet nooit sentimenteel. Maar het roept diepe emoties en ontroering op, van een type personage waarbij je dat als kijker nooit eerder hebt gevoeld.


Die ontroering zit voor mij in een paar emoties die universeel zijn, maar die ik nooit eerder zo goed uitgebeeld heb gezien als door Tony Soprano. Je probeert een goed mens te zijn, maar het lukt niet altijd. Sterker, het lukt vaker niet dan wel. Je probeert diepgaande relaties op te bouwen met de mensen om je heen, zoals je familieleden. Maar de afstand tussen wat de hele dag omgaat in jouw hoofd en in het hoofd van iemand anders blijft zo onoverbrugbaar groot dat werkelijk contact met andere mensen altijd moeilijk zal blijven.


Het zal een combinatie zijn van James Gandolfini's grote acteertalent, waarover Sopranos-bedenker David Chase iedere keer tegen hem zei: 'Je hebt het zelf niet door, maar je bent zoals Mozart.' En van een uitzonderlijk goed geschreven televisieserie. Ook wil het helpen als een verhaal zich afspeelt in een opwindende wereld waarover je meer wilt weten. De voor de Nederlandse literatuur spreekwoordelijke zolderkamer waar een jongeman zit na te denken over zijn gereformeerde jeugd is per definitie een minder spannend decor dan de filmtrilogie van The Godfather of de glamoureuze wereld waarin de boeken van Bret Easton Ellis zich afspelen - om twee voorbeelden te noemen van andere meesterwerken die in de kern over familie gaan.


The Sopranos was ook het ultieme voorbeeld van hoe bioscoopfilms zijn ingehaald door televisieseries. Ja, het is moeilijker om een emotionele band op te bouwen met een personage tijdens een speelfilm van anderhalf uur dan gedurende de acht jaar en 86 afleveringen dat Tony Soprano de huiskamer binnen kwam. Het enorme volume, in Nederland wellicht te vergelijken met de literaire cyclus van A.F.Th. van der Heijden, maakt het makkelijker om tot grote verdieping te komen. Maar het is niet alleen daarom dat ik zonder enige twijfel kan zeggen dat The Sopranos het beste is wat in de 21ste eeuw werd gemaakt, of het nu voor tv of film was.


Als ik op een persoonlijke manier mag eindigen: ik heb James Gandolfini nooit gesproken, dus ik weet niet wat hij ervan zou vinden dat een postuum eerbetoon uitsluitend over één rol gaat. Ik kan me vinden in de vele harde grappen die in The Sopranos worden gemaakt over Italiaanse, joodse, zwarte, Aziatische, Mexicaanse en WASP-Amerikanen. Ook kan ik me iets voorstellen bij de complicaties van het altijd worden herinnerd aan één succesvol kunstwerk.


Ik weet niet of hij het als een eer beschouwde om voor altijd door het leven te gaan als Tony Soprano of dat hij wenste dat ze er een keer over op zouden houden. De enige manier om ze erover te laten ophouden, is uiteraard door een kunstwerk te maken dat minstens net zo groot is. Die kans is hem nu ontnomen en dat kan worden opgevat als een waarschuwing voor alle andere omvangrijke blanke mannen met een mediterraan uiterlijk: zorg dat je snel het nieuwe kunstwerk maakt. Of zorg dat je minder omvangrijk wordt. Dan heb je meer tijd.


Reacties uit de pers


Als Tony speelde Gandolfini een maffiabaas die we nog nooit eerder hadden gezien. Hij ging vreemd, maar hield hevig van zijn familie. Hij straalde machismo uit, maar leed van binnen.


In elk shot van zijn gezicht zag je alle pijn en woede van Tony.


Dorothy Pomerantz, filmredacteur en samensteller van The Celebrity 100-lijst van Forbes.


Pussy moet dood


Zijn eeuwige maffiamakker Big Pussy heeft informatie aan de FBI doorgespeeld, en moet op een boottochtje uit de weg worden geruimd, in de benauwd kille kajuit. In de wetenschap dat het afgelopen is, drinken ze nog een drankje en delen ze nog een vunzige anekdote. Melancholie, venijn, woede, sympathie, twijfel en vastberadenheid wisselen elkaar in hoog tempo op Gandolfini's gezicht af voordat Tony de trekker overhaalt.


Het huwelijk ontploft


Wanneer Carmela, Tony's vrouw, thuis (!) wordt gebeld door een van de sloeries met wie Tony vreemdgaat, ontploft hun huwelijk in een fabelachtige ruzie. Zoals dat gaat: eerst gaat het nog om de bovenstaande feiten, maar al snel wordt alles uit het verleden erbij gesleept. Gandolfini speelt ingehouden-woedend (niemand kan zo door de neus ademen als hij), betrapt en dan weer triomfantelijk-vilein, als een gelijkhebberig schooljoch.


Vader-dochter


'Zit je bij de maffia?', vraagt zijn dochter op de man af als ze samen in de auto zitten. Tony ontkent en om de leugen waarschijnlijker te maken, geeft hij een béétje toe, iets over illegale inkomsten. Een van de sleutels waarmee je je met Soprano kunt identificeren: iedereen begrijpt hoe je je leven voor je kinderen een beetje mooier voor wil spiegelen en Gandolfini speelt het liefdevol, en een beetje geschrokken.


Seizoen 1, aflevering 5


Gandolfini's Soprano in drie legendarische scènes.


Seizoen 4, aflevering 13


Seizoen 2, aflevering 13


Naarmate de seizoenen verstreken, nam het gewicht van Gandolfini in een alarmerend tempo toe. Zijn dood komt daarom niet geheel uit de lucht vallen. Gandolfini was geen vreselijk veelzijdig acteur, maar onderschat niet hoe toegewijd hij was.


David Remnick, Pulitzerprijswinnaar en redacteur bij The New Yorker.


Hij slaagde erin om een hele reeks aan emoties met behulp van alleen zijn schouders uit te drukken. Hij kon meer gevoelens communiceren met die logge, met polyester bedekte stompen, dan de meeste andere acteurs met hun hele lichaam.


Clive Martin, redacteur bij popcultuurblad Vice.


Gandolfini had een authentieke band met zijn publiek. Iedereen die naar hem keek, voelde zich begrepen. Ik heb hem als verslaggever een beetje leren kennen: wat je over hem hebt gehoord, is waar. Hij was een goed mens.


Matt Zoller Seitz, tv-criticus bij New York Magazine.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden