Omstreden tsaar Boris verlaat politiek in stijl

Boris Jeltsin is de man van het dramatische gebaar en de impulsieve actie: zo verscheen hij op het wereldtoneel en zo heeft hij het ook verlaten....

Bart Rijs

DE VRIJDAG afgetreden Boris Jeltsin is de verpersoonlijking van een land dat in deze chaotische overgangtijd op drift is geraakt.

Jeltsin maakte geschiedenis toen hij in augustus 1991 voor het Witte Huis in Moskou op een tank klom en zijn vuist schudde tegen de communistische coupplegers. Het was een heldendaad, die in één klap een einde maakte aan zeventig jaar communisme en aan het Sovjet-imperium. De coup mislukte door het verzet van de bevolking en de incompetentie van de samenzweerders. Door zijn moedige optreden werd de man die zijn leven lang een partijbons was geweest, de onbetwiste leider van de democratische beweging.

Eenmaal in het Kremlin bleek zijn stijl van regeren alles behalve democratisch. Het zoeken naar compromissen en consensus lag niet in zijn aard. Jeltsin dreigde, vleide, strafte, heerste. Hij blonk uit in achterkamertjespolitiek en verving voortdurend premiers, ministers en stafleden. Hij vond het niet nodig zijn eigen partij te vormen, en speelde liever de rol van een vader des vaderlands die zelf alle belangrijke beslissingen nam. In veel opzichten bedreef hij de politiek nog steeds als een provinciale partijbaron.

In het Kremlin kwam een sfeer van intrige en corruptie te hangen. De ontwikkeling van de democratische instellingen stokte, om van een verinnerlijking van het democratische gedachtegoed onder de politieke elite maar te zwijgen. De economie kwam in handen van een handvol gehaaide zakenlieden - de oligarchen - die goede connecties onderhielden met het Kremlin en voor niets terugschrokken om hun belangen te beschermen. Dit, samen met de tegenwerking door de communisten, was de oorzaak dat de hervormingen mislukten. In plaats van de westerse welvaartsstaat die Jeltsin de Russen had beloofd, ontstond een vorm van gangsterkapitalisme die velen in armoede stortte en de rijkdom concentreerde in de handen van enkelen.

Dezelfde karaktertrekken die hem tot de sloper van het communisme maakten, maakten het onmogelijk dat hij kon uitgroeien tot een democratisch staatsman. Daarom gaat Boris Nikolajevitsj Jeltsin de geschiedenis in als omstreden man: eerst geliefd en toen verafschuwd, hervormer en machtsdenker, potsierlijk drinker en dapper leider, een beetje van Ivan de Verschrikkelijke en Peter de Grote tegelijk.

Zijn karakter werd gevormd door een lange partijcarrière en zijn ruige jeugd. Jeltsin wordt in 1931 geboren in een dorpje in de Oeral. De Jeltsins zijn arm, de geit slaapt voor de warmte bij de rest van de familie. Als Boris zes is, wordt zijn vader van zijn bed gelicht en wegens 'anti-socialistische propaganda' gestraft met drie jaar werkkamp. Boris is een durfal en een doorzetter. Hij raakt twee vingers kwijt als een gejatte handgranaat ontploft, maar wordt ondanks zijn verminkte hand een fanatiek volleyballer. Hij studeert bouwkunde, trouwt met Najna, een meisje uit zijn studentenflat, en reist in de vakanties gratis door de Sovjet-Unie op de daken van de treinen.

Pas na zijn dertigste treedt hij toe tot de partij. Maar Jeltsin valt op door de tomeloze inzet waarmee hij het plan vervult, of zelfs overtreft, en wordt benoemd tot eerste-secretaris van de provinciestad Sverdlovsk (nu Jekaterinenburg). Tot zijn vijftigste onderscheidt hij zich in niets van de andere provinciale apparatsjiks. Zijn voornaamste zorg is de één-meiparade, op congressen looft hij de 'titanenarbeid' van de demente partijleider Brezjnev, en als het politbureau hem in het geheim beveelt het huis waar de tsaar en zijn familie in 1918 waren vermoord met de grond gelijk te maken, aarzelt hij geen moment.

In 1985 wordt hij door de nieuwe secretaris-generaal Gorbatsjov naar Moskou gehaald om diens perestrojka in de praktijk te brengen. Jeltsin maakte naam met zijn in het openbaar beleden afkeer van de privileges van de nomenklatoera en onverwachtse inspectiebezoeken in de stad. In de partijbaron gaat een politicus schuil die de taal van het volk spreekt. Maar zijn hervormingen lopen stuk op de vijandige partijbureaucratie. Als hij het waagt op een zitting van het politbureau de secretaris-generaal zelf te bekritiseren, wordt hij zonder omhaal aan de kant gezet.

Hij sluit zich niet alleen uit opportunisme aan bij de opkomende democraten, zoals zijn tegenstanders beweren. Zeker, nu zijn carrière binnen de partij voorbij is, zoekt hij andere wegen om zich te laten gelden. Maar hij begrijpt dat de Russen teleurgesteld zijn over de perestrojka en voorvoelt instinctief het failliet van het Sovjet-systeem. De verandering van zijn ideeën vallen, zoals steeds, samen met de verandering van het politiek klimaat.

Jeltsin grijpt de eerste enigszins vrije verkiezingen aan voor zijn comeback. Door zichzelf af te schilderen als een slachtoffer van het partijapparaat, wordt hij eerst gekozen in het Congres van Volksafgevaardigden, later tot voorzitter van het parlement, en ten slotte in 1990 tot president van de Russische Sovjet-republiek.

Hij bepleit minder gezag voor de Unie (en dus voor Gorbatsjov) en meer voor de republieken (dus voor hemzelf) om hervormingen te kunnen doorvoeren. Als Russische veiligheidstroepen in 1991 het televisiegebouw in de Litouwse hoofdstad Vilnius bestormen, betuigt Jeltsin zijn steun aan de Litouwers. Hij is ervan overtuigd geraakt dat Rusland de andere Unie-republieken niet kan overheersen. Als het Sovjet-imperium na de mislukte augustus-coup uit elkaar valt en het resultaat van eeuwen Russische expansie in een paar maanden ongedaan wordt gemaakt, steekt hij geen vinger uit.

Boris Jeltsin is de onbetwiste leider van Rusland. Hij vernedert zijn rivaal Gorbatsjov voor het oog van de tv-camera's en dwingt hem de partij te ontbinden. Hij heeft het bolwerk van het communisme met de grond gelijk gemaakt, maar staat voor de onmogelijke opgave op de ruïnes snel een marktgerichte, democratische staat te bouwen.

Zijn ambitieuze hervormingsprogramma loopt vast. De inflatie stijgt razendsnel, miljoenen Russen raken hun spaargeld kwijt, bedrijven stoppen met werken, en welvaart is verder weg dan ooit. Het conservatieve parlement, dat Jeltsin speciale volmachten heeft gegeven om hervormingen door te voeren, komt in verzet.

In september '93 is Jeltsins geduld uitgeput en ontbindt hij het parlement. Als de aanhang van parlementsvoorzitter Chasboelatov en vice-president Roetskoj - een mengeling van wraakzuchtige communisten en ultra-nationalisten - het televisiegebouw bestormt, roept Jeltsin het leger te hulp. Tanks bestoken het parlementsgebouw - ironisch genoeg hetzelfde Witte Huis, van waaruit Jeltsin in 1991 het verzet tegen de coup leidde - tot zijn tegenstanders zich overgeven. Jeltsin maakt van de gelegenheid gebruik om een nieuwe grondwet door te drukken, die het bijna onmogelijk maakt hem af te zetten.

Als hij in het nauw zit, is Jeltsin op zijn best. Maar als de president beleid moet maken en een maatschappelijk fundament moet leggen voor zijn hervormingen, faalt hij hopeloos. President Jeltsin verandert in tsaar Boris.

Hij zondert zich af van de buitenwereld en leunt steeds zwaarder op een paar vertrouwelingen in het Kremlin. De ontbinding van het parlement heeft niets opgelost: de bevolking mort, de communisten en ultra-nationalisten veroveren in de nieuwe Doema weer de meerderheid. Soms verdwijnt Jeltsin weken uit het gezicht. Hij is veel ziek, lijdt aan zwarte depressies en gaat zich te buiten aan wodka.

Zijn coterie weet hem ervan te overtuigen dat een kleine, zegerijke oorlog tegen het rebelse Tsjetsjenië zijn populariteit zal herstellen. De operatie is een fiasco. Tienduizenden burgers en duizenden slecht getrainde Russische rekruten komen om. De Russische bevolking is verbitterd, en de democraten die ondanks hun bedenkingen nog aan Jeltsins kant stonden, keren zich voorgoed van hem af.

In 1996, aan de vooravond van de presidentsverkiezingen, is Jeltsins populariteit teruggelopen tot 5 procent. Nog één keer brengt hij de energie op voor een comeback. Het Kremlin buit slim uit dat Jeltsin het enige alternatief is voor de communisten. Geen ideale democraat misschien, maar hij had ook niet geprobeerd de pas veroverde vrijheden af te schaffen. Met financiële steun van de oligarchen en medewerking van zo goed als alle tv-stations jaagt hij de bevolking zoveel schrik aan voor de communisten dat hij - met de hakken over de sloot - wordt herkozen.

De verkiezingscampagne komt Jeltsin op twee hartaanvallen te staan. Pas na zijn inauguratie geeft hij toe dat hij moet worden geopereerd; het woord bypass doet zijn intrede in het Russisch. Jeltsin komt magerder, maar gezonder uit het ziekenhuis. Hij drinkt minder en heeft iets van zijn oude energie terug. Het blijkt een korte opleving; in 1998 is Jeltsin alweer aan het kwakkelen. Hij loopt onvast, praat met horten en stoten en schijnt soms in de war.

Jeltsin presideert over een gangstereconomie. In ruil voor hun steun bij de verkiezingen heeft hij het staatsbezit weggeschonken aan een klein groepje tycoons, corruptie is regel, tientallen miljarden dollars worden het land uit gesmokkeld en witgewassen in het buitenland. Jeltsin weet niet anders te doen dan keer op keer de premier te ontslaan en een nieuwe te benoemen; hij verslijt er vijf in twee jaar.

De roebelcrisis in augustus 1998 luidt het einde van het tijdperk-Jeltsin in. De president verschijnt steeds minder in het Kremlin en takelt zienderogen af; Rusland is stuurloos. Toch blijft hij vasthouden aan de macht, aangemoedigd door de corrupte Kremlin-coterie die bang is dat er mensen ter verantwoording geroepen zullen worden.

Rusland snakt naar een nieuwe president, the powers that be gaan op zoek naar een opvolger die hun belangen kan beschermen. De maatschappelijke chaos, het mislukken van de hervormingen, de NAVO-bombardementen op Joegoslavië en ten slotte een serie bloedige bomaanslagen maken Rusland rijp voor de harde hand. Jeltsins laatste probeersel op de post van premier, de chef van de veiligheidsdienst Poetin, past perfect in de rol. Terwijl Jeltsin zich onzichtbaar houdt, leidt de premier een militaire campagne om de Tsjetsjenen weer onder het gezag van Moskou te brengen.

Als Poetin zich met een klinkende overwinning in de Doema-verkiezingen heeft bewezen, is hij klaar voor het Kremlin. Langer wachten zou zijn kansen op het presidentschap alleen maar verminderen. In ruil voor een riant pensioen en levenslange onschendbaarheid, treedt Jeltsin vervroegd af.

Hij gaat in stijl. Hij kiest de laatste dag van de eeuw als de laatste dag van zijn lange loopbaan, alsof hij nog één keer zijn rol in de geschiedenis wil benadrukken. Hij kan zich erop beroemen dat hij Rusland zijn eerste democratische grondwet heeft gegeven, en dat hij zich ondanks zichzelf tot het laatste toe aan die grondwet heeft gehouden. 'Ik heb de belangrijkste taak van mijn leven voltooid,' zegt hij in zijn afscheidsrede. 'Rusland zal nooit meer terugkeren naar het verleden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden