Opinie

Omgang met vluchtelingen toont mentale gespletenheid Nederlanders

Als het verband tussen eigen lijden in het verleden, en eigen opereren in het heden niet gelegd wordt, wat zijn mooie woorden van politici zoals Mark Rutte dan waard?

Premier Rutte bezoekt een tentenkamp in Debbane, Libanon.Beeld anp

Vindt u het gek als ik zeg dat ik elk jaar met meer bevreemding naar 4 mei kijk? En elk jaar inderdáád met nog meer bevreemding, als gevolg van wat er intussen over het verleden bekend is geworden en tegelijkertijd in het heden gebeurt?

Ook al had ditmaal de vaste jaarlijkse rel over ongewenste Duitse aanwezigheid plaatsgemaakt voor een nieuw soort rel over ongewenste allochtone afwezigheid, het zelfbeeld van Nederland dat uit de rituelen oprijst, getuigt in zijn morele zelfgenoegzaamheid van een navrant gebrek aan inzicht in de werkelijkheid. De clichés beginnen steeds meer te wringen.

'Politionele acties'

Dat is niet alleen omdat de rituele toon van 'zij vochten voor onze vrijheid' sinds de vorige 4 mei een pikant tintje heeft gekregen, nu bekend is geworden dat zowel onze oorlogspremier Pieter Gerbrandy als de - in een sinds 2010 ononderbroken lopende musical grootscheeps gevierde - 'Soldaat van Oranje', in 1947 betrokken waren bij coupplannen tegen de regering Beel-Drees. Wat is dat voor wonderlijke vrijheidsopvatting als je al twee jaar na de bevrijding de democratische rechtsorde terzijde wilt schuiven?

En het is ook niet alleen vanwege alles wat inmiddels over het optreden van onze troepen tijdens de zogenaamde 'politionele acties' bekend geworden is, die immers ook op 4 mei worden herdacht. Hoe kun je, gezien die structurele schending van het oorlogsrecht en het koloniale karakter van de hele onderneming, de daar gevallen soldaten nog met droge ogen in één adem noemen met die bij de Grebbeberg?

Wanneer krijgt het feit dat het cordon van bewuste onwetendheid dat jarenlang om de pijnlijke waarheid was gelegd, en inmiddels door de historische vakwereld doorbroken is, consequenties voor de wijze waarop de Nederlandse staat zichzelf bij eigen officiële herdenkingsplechtigheden presenteert?

Joodse vluchtelingen

Dat ik met bevreemding kijk, is echter vooral vanwege het contrast tussen onze hoogdravende woorden over de slachtoffers van oorlog en vervolging toen, en de benepen omgang met de slachtoffers van oorlog en vervolging nu. En bovenal vanwege het feit dat al die politici die rond 5 mei plechtstatig be(z)weren dat er uit de Oorlog lessen getrokken (moeten) worden, dat contrast niet (durven te) zien - of tenminste niet publiekelijk. Maar als dat verband tussen eigen lijden in het verleden, en eigen opereren in het heden niet gelegd wordt, wat zijn die mooie woorden dan waard?

Asha ten Broeke wees daar 6 mei op. Haar droge opsomming van krantencitaten over het tegenhouden van joodse vluchtelingen uit Duitsland toen, en het tegenhouden van islamitische vluchtelingen uit Syrië nu, was dodelijk. Zij confronteerde ons met onze mentale gespletenheid: de ene hand wil niet weten wat de andere doet. Er zijn vast heel veel goede argumenten te verzinnen, waarom wij niet een paar miljoen bedreigde Syriërs in Europa kunnen opvangen. Maar die wist men indertijd ten aanzien van een paar miljoen bedreigde joden ook.

Je verwacht vervolgens een felle discussie op de opiniepagina - maar die blijft dus uit. Slechts één ingezonden brief heb ik gesignaleerd. Dat stilzwijgen is frappant - misschien omdat op Asha's vergelijking geen echt weerwoord bestaat, en alleen al de constatering van die onmogelijkheid voor velen te pijnlijk is? Waar bleef dit keer de vaste batterij van neo-rechtse critici, die haar kanonnen anders zo graag op 'politieke correctheid' richt? Ze hadden de afgelopen weken toch niet allemáál een dagtaak aan het redden van hun snaakse twitterheld Ebru Umar uit de Turkse vergetelheid?

Migranten

Het is in elk geval deze discrepantie tussen de manier waarop het officiële Nederland het verleden herdenkt, en tegelijk in het heden handelt, die in mijn ogen de hele 4-mei-plechtigheid - zodra die verder gaat dan een puur gedenken van de doden door de nabestaanden - tot een steeds holler ritueel maakt.

Namelijk, wanneer Nederland tegelijkertijd pretendeert dat die herdenking ook haar eigen tijdloze waarden representeert. Het is een discrepantie die door niemand van onze gezagsdragers is geconstateerd, zodat we hier met een soort collectieve vorm van cognitieve dissonantie te maken moeten hebben: het ontbrekend besef dat mooie woorden morele verplichtingen scheppen.

Is het daarom dat veel (nazaten van) immigranten aan 4 mei geen boodschap hebben? De Oorlog zelf is het verleden van een geleidelijk slinkende autochtone meerderheid, en dat mensen met Turkse, Marokkaanse of Surinaamse voorouders zich daardoor minder aangesproken voelen, is logisch. Als ik nu naar pakweg Japan zou emigreren, zou ik het ook gekunsteld vinden om dan als particulier aan een Hirosjima-herdenking deel te nemen. Het is namelijk niet míjn verleden.

Grijnzende Rutte

Misschien trad die cognitieve dissonantie wel het scherpst aan de dag met de grijns van Rutte in dat Syrische vluchtelingenkamp. Dezelfde man, die bij de 4-mei-herdenking de staat Nederland vertegenwoordigt en dan vast moeiteloos de voorgeschreven, juiste plechtmatige toon weet te vinden, ging hier slechts twee dagen eerder (!) volledig onderuit. 'Ik vind het zo leuk om in hun huisjes te kijken.' 'Leuk' - hoe krijg je die woorden uit je strot?! En opnieuw is verbijsterend, dat deze gênante uitspraak slechts tot een paar ingezonden brieven heeft geleid.

Hoe kan het dat wij een premier hebben, die zo gruwelijk de plank misslaat? En dat niemand in Den Haag hem corrigeert? Wat zegt dat over Nederland, dat het nog zo intens over eigen leed van zeventig jaar treurt, maar zo luchthartig over hedendaags leed van anderen heenstapt?

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden