Omerta

Waarom is de overgang zo'n onderwerp van gêne? En hoe moeten we er dan mee omgaan? Onze verslaggeefster ging voor u op ontdekkingstocht.

Het is een hoekje in de plaatselijke boekhandel dat niet onmiddellijk mijn interesse heeft. Overgangslectuur - ik koop gelijk maar alles wat er staat - vind je tussen opwekkende titels als Eeuwige jeugd: droom of werkelijkheid, Het borstkankerboek en Als de lichten dimmen. Nu naar de kassa met die ellendige stapel; ik zou liegen als ik zou beweren dat ik ze zonder nadenken afreken. Et tu, Brute? Alsof het iets is om je voor te schamen. Oké, dan hooguit voor het feit dat zo'n enorme stapel een nogal desperate indruk wekt. Beter is de suggestie: hier is sprake van een onderzoek! Dat is dus het studieuze gezicht dat ik in de plooi hou als ik naar de kassabon vraag.


Menoproof is een van de titels in koeieletters, en daaronder: 'Gezond, fit en slank na je veertigste'. Mooie aardbei op de zwarte cover. Ik blader... Als dat met gebakken mulletjes met courgette en tomaat lukt, waarom niet? Menoproof. O jee, dat wil natuurlijk zeggen: bestand tegen de menopauze. Voor het voorbereidende werk is het vast te laat. Dan was ik misschien wél ontvankelijk geweest.


Kun je er überhaupt klaar voor zijn? Iemand van 19 kan zich met de beste wil van de wereld geen voorstelling maken van hoe het is om 40 te zijn (triljoen lichtjaren weg). Maar denk je, als je eenmaal de 40 bent gepasseerd, wél op een goeie dag terwijl je de afwasmachine uitruimt of voor een stoplicht moet wachten: goh ja, die overgang, dat is straks nog een ding waarmee we moeten dealen, toch maar eens actie ondernemen?


Ikke niet. Het gebeurt. Het overkomt je. Woorden als dit 'avontuur' of deze 'reis' - terugkerende metaforen in de overgangslectuur - veronderstellen een gedegen voorbereiding, met visa en inentingen en al. Maar voor de meesten zal het anders zijn, al valt er best wat te zeggen voor de doortimmerde aanpak. Mijn eigen onwennigheid blijf ik in mijn achterhoofd vergelijken met de bedremmeldheid waarmee ik vlak voor de bevalling tegen de verpleegkundige in het ziekenhuis stamelde: 'Mijn vliezen zijn gebroken.' En zij verbaasd antwoordde: 'Maar wíst je dan niet dat dat kon gebeuren?'


Naturlijk weet je het. Meemaken is wat anders: op een warme dag in een vreemde stad compleet doorlekken in je lichte zomerbroek en in arren moede de eerste de beste confectiezaak inschieten voor een nieuwe outfit, met een rood hoofd tsss roepen vanachter het paskamergordijn in een poging de aandacht te trekken van het enige vrouwelijke personeelslid dat zich helemaal aan de andere kant van de zaak bevindt... De rest zal ik u besparen.


Mijn chronisch slapeloze buurvrouw M. (47) zegt steevast: 'Of ben je in denial?' Alsof dit geen coming-out is. Toch wil ik het er liever niet over hebben. Net als Linda de Mol (48), die tegen Pauw en Witteman zei - neusje opgetrokken, mondhoeken naar beneden - dat ze van de overgang in Linda geen thema-onderwerp maakt omdat ze 'het sowieso een erg onsexy onderwerp' vindt.


We willen het er niet over hebben. En daarom ligt er nu dit verhaal, dat niet zozeer de ongemakken van de overgang tot onderwerp heeft als wel het ongemak ermee om te gaan. Eerst dacht ik: jeetje Linda, wat maak je me nou. En daarna: geef maar toe dat je er deep down precies zo over denkt.


Dus ligt er nu zelfs een heel V-themanummer over de overgang. Omdat het te zot voor woorden is: hoe weinig we weten en hoe slecht we voorbereid zijn. Nog altijd. Ondanks alle seksuele revoltes van de wereld en alle feministische stromingen die ons voorhielden de schaamte voorbij te zijn. Aan een kennis (63) laat ik twee van mijn nieuw verworven boeken zien: 'Kijk, daar ben ik nu mee bezig.' Ze zegt: 'Poeh, dat heb ik helemaal achter me. Ik kan me niet herinneren dat ik veel lichamelijke klachten had, zoals opvliegers. Wat ik wel had: watten in mijn hoofd. Ik kon me slecht focussen en dat heeft nog best lang geduurd...'


Best lang? Stel je voor dat je maandenlang, misschien wel een jaar, van de wereld bent! Ze berekent: 'Toch een jaar of acht heeft dat geduurd, als het niet langer was. En op een dag was het weg, was ik weer helemaal helder.' Acht jaar? Mijn lieve hemel. Dat is de helft van een puberleven. Een 6,5de deel van het mijne.


Zelfs Adelheid Roosen, lees ik in Alles wat je moet weten over de overgang van Saron Petronilia, werd erdoor overvallen. Tot haar eigen grote verwondering. Terwijl zij aandachtig en vol overgave menstrueerde, haar mentruatiebloed 'heel mooi' vond, in de wc opving op haar hand en er zelfs mee heeft geschilderd. 'Wow, wat een mooie kleur rood en wat een mooie vloeistof.'


Het helpt natuurlijk wel: hoe frank en vrij het vruchtbare vrouwenleven, incluis het einde daarvan, wordt doorgegeven. Toen mijn moeder op haar 57ste bij haar huisarts navraag deed omdat ze het ongesteld zijn beu was, zei die met een ironisch lachje: 'Tja, bij de een duurt het langer dan bij de ander. Je weet het, hè. In de Bijbel bevalt Sara nog op haar 90ste van een zoon.' Verder was er een oudtante 'niet goed uit de overgang gekomen' en afgevoerd naar het gesticht. Dat mijn moeder wel eens in haar broek plaste van het lachen, was lollig, maar had geen naam. Het laatste gold ook voor de plotselinge vlagen van zenuwachtigheid - in moderne terminologie: rusteloosheid, je opgejaagd voelen; onhandigheid valt onder hetzelfde lemma; concreter: iets omstoten, alles uit je handen laten vallen. Grrrr!


Eerst gaat het voortplantingsmechanisme haperen. Dat is de pre-menopauze. Vervolgens komen de reproductieve organen geheel tot stilstand met het nodige geknars en gepiep (menopauze). Maar dan ben je er nog niet (post-menopauze). Er zijn vrouwen die tot in het verpleegtehuis de bijeffecten van die hormonale aardverschuiving houden: opvliegers. Met de perimenopauze tenslotte wordt de periode rondom de menopauze aangeduid.


Vroeger dacht ik bij dat woord aan iets overzichtelijks als een spoorwegovergang of een brug, met een duidelijk begin en een einde, waar je met een hink-stap-sprong overheen was. Niet aan een tunnel waar geen end aan komt. Of de rest van je leven.


Nou niet doordraven, zal menig specialist of overgangsconsulente (die zijn er, heel fijn) zeggen. Maar het tijdbalkje in een van mijn nieuwe bijbels stemt weinig hoopvol. Links, daar begint het meestal mee, zijn de onregelmatige menstruatie en de stemmingswisselingen ondergebracht. In het centrum, rond het 50ste levensjaar, staan de opvliegers. En rechts, met het oplopen van de leeftijd, de vaginale ongemakken, de blaasaandoeningen, hartaandoeningen en osteoporose (botontkalking). Tweezijdige pijltjes geven daarbij aan dat de opvliegers bijvoorbeeld rustig kunnen samengaan met een onregelmatige menstruatie of, later in het proces, de osteoporose.


Als je bedenkt hoevelen ermee worstelen, hoe aanzienlijk de massa is van vrouwen in de middelbare leeftijd en dat die aanstonds alleen maar nog groter zal zijn: nog idioter dat we het er zo bij laten zitten en er zo besmuikt over doen. Alsof de arbeidsmarkt niet vergeven is van de voortvarende veertigers, veerkrachtige vijftigers en gestaalde zestigers, met euvels waarvan de meeste werkgevers én collega's geen idee hebben. Laat staan dat ze er rekening mee (kunnen) houden. En ja, vrouwen zonder klachten bestaan ook.


Buurvrouw M. kan niet wachten tot april, wanneer De Hormonologen van Yvonne van den Hurk, weer van start gaat in de theaters. Lekker lachen, met z'n allen in hetzelfde schuitje. Intussen laaf ik me, in mijn eentje achter de computer, aan Absolutely Fabulous. Saffy, Eddies bedachtzame dochter, organiseert bij hun thuis een bijeenkomst van M.A. ('Má?' 'Menopause Anonymous') voor haar moeder en Patsy, nadat bij die laatste osteoporose is geconstateerd. Niks aan de hand, snuift ze vanachter haar champagne in het souterrain. 'Ik heb altijd dunne botten gehad.' Eddie, ineens als gestoken: 'Hierboven? Mijn meubels! Waar zijn de vuilniszakken? Ik weet wel hoe dat gaat: één keer niezen en de sluizen gaan open.' One sneeze and the floodgates open!


Waar zijn de rolmodellen? Die heb je nodig, naast de infographics en de cijfers en de getuigenissen van ervaringsdeskundigen. Aan beschikbare informatie geen gebrek. Naslagwerken, websites en zelfhulpboeken te over, het barst ervan. Maar er kleeft ook gauw iets sektarisch, opgeklopt strijdbaars of zalvend goedmoedigs aan het genre, waarvan je iebel wordt. Snel iebel (prikkelbaar, kriegel, aangebrand, geïrriteerd) zijn we trouwens sowieso in deze 'levensfase', ook een terugkerend woord in de overgangslectuur.


Tik vrouwenovergang.nl in en zie op de homepage: drie vrouwen in friswitte boezeroens die met serieuze blik naar de einder staren. De één duidelijk een treetje ouder dan de ander (blond-grijs-grijzer). Die foto is van een vreugdeloos spiritualisme! Als je al niet huiverig tegenover het onderwerp stond, word je het vanzelf.


Of ontmoet 'Grootmoeder Groei', die haar lezers bij elk nieuw hoofdstuk direct toespreekt in 'De overgang, een nieuwe levensfase'. 'De menopauze is een reis die lichte bagage vereist. [...] Verbrand de pijn in je opvliegers. Zorg dat je de pijn kwijtraakt. Dit is de Overgang, de Verandering. Zorg dat je verandert, lieve vrouw: zorg dat je verandert.' Je moet ervan houden. Terwijl de passages over kruiden lezen als poëzie. Alleen die namen al: hartgespan, valse eenhoorn, zwarte zilverkaars. Kom maar op, kruidenvrouwtjes. Maar of dat spul ook op Hollandse bodem welig tiert?


En zo belooft ook De overgang als bron van kracht, eveneens van Amerikaanse makelij, een louterend avontuur. Het leven wordt zoveel rijker en mooier. Weg is straks het eeuwige pleasen en het getwijfel, je weet wat je wilt! Dr. Christiane Northrup presenteert de overgang als een weg die tot tweedekansfeminisme leidt of in elk geval dezelfde impact heeft (zij deed haar dominante man de deur uit).


De zin die ik niettemin aanstreep in de inleiding: 'Met andere woorden, de traditionele overgang als griezelige aangelegenheid die het naderende einde aankondigt, kon er niet verder naast zitten.' Let wel, met een vette streep onder: griezelige aangelegenheid die het naderende einde aankondigt.


Aanstellerij? Het is je reinste doodsangst. En zelfhaat - want die schare vrouwen die je voor je geestesoog ziet opdoemen ('lieve vrouw'), waartoe je jezelf voortaan ook zult moet rekenen; jouw vriendinnen zijn het niet.


Met de door ons allemaal keurig geïnternaliseerde cartooneske voorstellingen, daar is de vrouw in duster met krulspelden uit de oudheid weer, en clichévrouwtjes als het 'Lekker Gekke Mens' uit de vroegere Volkskrantcolumns van Herman Koch, zo iemand in een fijn wapperend gewaad die wild gaat staan dansen op Afrikaanse trommelmuziek, ik ben haar nooit vergeten, of een orakelachtig mens in het zwart-wit als trendwatcher Li Edelkoort - krachtige beelden, waarmee het lastig identificeren is.


Als je dan ook nog vervreemdt van jezelf, omdat je eigen gedrag bizarre uitwassen begint te vertonen: dat kan knap verontrustend zijn. Vriendin E. (49), die met haar man een bedrijf heeft, vraagt zich serieus af of ze naar de dokter moet omdat ze onbedaarlijk heeft staan gillen tegen haar man. Het voltallige personeel heeft haar gerustgesteld: zij hadden allang moord en brand geschreeuwd, gezien de stress en drukte. Maar ze heeft ook een nacht wakker gelegen van Estelle en Badr. Vraag haar niet waarom. She couldn't care less bij daglicht. 'En maar doormalen over die twee.'


Het is nogal wat: verlies van vruchtbaarheid en jeugd en schoonheid en ja, het vertrouwde aanzien. Dat laatste op de meest letterlijke manier: vrouwen 'op leeftijd' hebben de neiging op te lossen. Heel gek, maar ze worden zomaar onzichtbaar.


Daar zit 'm natuurlijk de kneep. Embrace the dryness! Love your womb!, zo gaat de groepsknuffel van Menopause Anonymous in Absolutely Fabulous. Lazer op! Je smeert je rot met dure crêmes om de droogheid van je (uitlubberende) wangen tegen te gaan en dan zou je te koop lopen met de dryness die van binnenuit je waardigheid en zelfvertrouwen ondermijnt? De 'jeugd' laat zich aan de buitenkant nog best een tijdje conserveren, als genen en leefstijl willen meewerken. Goed in de kleren, regelmatig naar de kapper en de schoonheidsspecialist, gezond eten, braaf sporten, naar keuze af en toe een botoxprik. En dan verzuchten dat je het leven niet altijd zo leuk meer vindt, je geliefde graag op afstand houdt, last hebt van branderige jeuk tussen je benen, als de eerste de beste randdebiel constant alles kwijt bent en/of door de slapeloosheid weinig tot stand brengt? Kortom, dat je ondanks alles oud aan het worden bent? Nu echt niet langer een meisje bent?


Bravo Francine Oomen (schrijfster), Jard van Nes (mezzosopraan) en Willeke van Ammelrooy (actrice)! Zij spraken of spreken zich wel in het openbaar uit over hun overgangsgetob en hoe dat ingreep/ingrijpt in hun professionele levens. En Renate Dorrestein (bijna 59) schreef Mijn zoon heeft een seksleven en ik lees mijn moeder Roodkapje voor (2006), omdat ze een vrouw als Heleen, haar hoofdpersoon, nog niet kende in de Nederlandse literatuur. Die is bijna 50 als haar struise moeder een herseninfarct krijgt en plotsklaps hulpbehoevend wordt. Heleen slaat doldwaas aan het redderen, rent met opvliegers en al heen en weer tussen verpleegtehuis en man en puberdochter en eigen zaak, terwijl ze onderweg vergeefs pogingen doet om glijmiddel te kopen ('dan maar geen Lubricare voor een dr. v.').


Dorrestein heeft er nog altijd plezier in dat op de laatste pagina een advertentie van BioClin Bevochtigingsgel (voorheen BioClin Lubricare) staat. Ze zegt: 'Je werd in die tijd bedolven onder de viagra-spam en op teevee zag je aan de lopende band spotjes voor middeltjes om mannen van dienst te zijn die hem niet meer overeind kunnen krijgen. Die uiting van middelbaar mannelijk gesukkel kon kennelijk wel. Maar vrouwen met een droge vagina zijn enge types. Die hele overgang is in veel opzichten een eenzaam avontuur.'


In de moderne wereld is het baren, zogen en zorgen voor veel vrouwen, sorry moederbeesten, een beetje bijzaak geworden. Of in elk geval geen zaligmakende levenstaak meer. Ook daar zit een pijnpuntje. Geen of 1,5 kind, daar heb je bewust voor gekozen, of je doet het met het nageslacht van je man. Waarom zou je dan op latere leeftijd nog zo geplaagd moeten worden door dat voortplantingsmechaniek waarvan je willens en wetens - als resultaatgericht gereedschap - slechts weinig gebruik hebt gemaakt?


Ieder zijn meug, maar van alle her en der opgetekende getuigenissen blijft vooral die van Marjan Sax, bekend van vrouwenfonds Mama Cash, me bij (Alles wat je moet weten van de overgang). De vraag is wat al het gedoe haar heeft opgeleverd. 'Niks', zegt ze. Ze is na de overgang niet anders dan voorheen en ook niet 'ongelooflijk veel wijzer' geworden. Geruststellend. Dat stemt op de een of andere manier hoopvol.


Trouwens, ook een benadering die het uitproberen waard is - van de Amerikaanse in Absolutely Fabulous: 'We don't believe in it. Certainly not in L.A.'


-overgangstergirls.nl


-lisettethooft.nl


-petronilia.nl/#/training/Passage-to-Power-I.html


-spaarneziekenhuis.nl/nl/over-spaarneziekenhuis/agenda/Paginas/Overgang.aspx


IllustratiesClaudie de Cleen


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden